Yapısal İşlevselcilik ve Sembolik Etkileşimcilik

Hikâye

Yağmur getirmeyen yağmur töreni neden hâlâ yapılıyor?

Hopi topluluğunun yağmur için yaptığı törenleri dışarıdan bakan biri kolayca “batıl inanç” diye geçiştirir. Robert K. Merton 1949’da, Social Theory and Social Structure’ın ilk baskısında tam bu refleksi hedef alır: “batıl inanç” demek bir açıklama değil, bir etiket yapıştırmaktır. Meteorologlar da hemfikir, tören yağmuru yağdırmaz. Ama Merton’a göre soru burada bitmez, çünkü bir davranışın ilan edilen amacı ile gerçek sonuçları aynı şey olmak zorunda değildir.

Merton törene başka bir soru sorar: bu tören onu yapanlara ve topluluğa ne yapıyor? Aday cevabı şu: dağınık yaşayan insanları düzenli aralıklarla ortak bir işte bir araya getirip grup kimliğini pekiştiriyor olabilir. Bu işlevselci sorudur: bir olguyu, bütünün sürmesine katkısı üzerinden anlamaya çalışır.

Şimdi aynı törene bir de şunu sor: katılanlar için bu ne demek? Hangi jest, hangi söz “yağmur çağırıyoruz” duygusunu doğuruyor, çocuklar bunu kimden nasıl öğreniyor? Bu da etkileşimci sorudur: anlamın insanlar arasında nasıl kurulduğuna bakar. (Bu ikinci soru Merton’un değil; iki bakışı yan yana koymak için biz ekledik.)

Bu ders bu iki soruyu tanıştırıyor. İkisi de medyayı incelerken kapımızı çalacak.

Kart

Medya kuramı neden sosyolojiyle başlıyor?

Bir iletişim kuramı okuduğunda iki tür soruyla karşılaşırsın. Birincisi: medya toplum için ne iş görür? İkincisi: insanlar medyayla karşılaşınca ne yapar, ona ne anlam verir?

İlk soru işlevselci gelenekten gelir. Harold Lasswell 1948’de iletişimin toplumda üç iş gördüğünü söylemişti: çevreyi gözetlemek, toplumun parçalarını çevreye verilen yanıtta ilişkilendirmek, mirası aktarmak. (Ayrıntısı iletişimin üç toplumsal işlevi kavramında.) Aynı derleme kitapta, Paul Lazarsfeld ile Robert Merton’un imzasını taşıyan bir bölüm de vardı: Merton’un “işlev” ve “işlevsizlik” dilini medyaya taşıyordu.

İkinci soru etkileşimci gelenekten gelir. Herbert Blumer 1933’te sinema üzerine yaptığı araştırmada insanlardan sinemayla yaşadıklarını kendi sözleriyle yazmalarını istedi: anlamı, insanların kendi anlatısında aradı.

Yani bugün “medyanın işlevleri” ya da “medya ve kimlik” diye konuştuğunda, aslında iki sosyolojik mirasın devamını konuşuyorsun. Bu ders o mirası tanıtıyor; Medyanın İşlevleri ve Gerçekliğin Toplumsal İnşası dersleri bu iki damardan devam edecek.

Bundan sonra her kavramı iki soruyla sınayabilirsin: sisteme ne katıyor? ve kimin için ne anlama geliyor?

Kart

Kim kimdir? Altı isim, iki kanat

Önce kadroya bir bak. (Aralarda W. I. Thomas’ın adı da geçecek; o başka bir derste.)

İşlevselci kanat - Talcott Parsons (1902–1979), Harvard. Toplumu bir sistem olarak kuran büyük kuramcı; The Structure of Social Action (1937) ve The Social System (1951). - Robert K. Merton (1910–2003), Columbia. Harvard’da Parsons’ın yanında öğrendi; işlevselciliği sınanabilir araştırmaya yaklaştırdı ve Social Theory and Social Structure’da (1949) açık/gizil işlev ayrımını yaptı; önceki derste (Kuram Nedir? Paradigmalar ve Sınıflamalar) karşılaştığın orta düzey kuram fikrinin de sahibidir.

Etkileşimci kanat - Charles Horton Cooley (1864–1929), Michigan. “Ayna benlik.” - George Herbert Mead (1863–1931), Chicago. Benlik, “I” ve “me”, genelleştirilmiş öteki. - Herbert Blumer (1900–1987). “Sembolik etkileşimcilik” adını 1937’de koyan kişi. - Erving Goffman (1922–1982). Gündelik hayatı sahne diliyle çözümledi.

Takvime bir bak: Cooley’in kitabı 1902’de, Mead’in derlemesi 1934’te, Parsons’ın ilk büyük kitabı 1937’de çıktı. İki gelenek aynı yüzyılın ilk yarısında kitaplaştı; sonraki bölümlerde nasıl ayrıldıklarını göreceksin.

Hikâye

Mead’in başyapıtını Mead yazmadı

Sosyal psikolojiyi değiştiren adamın adıyla anılan kitap aslında onun elinden çıkmadı. Mead 1931’de öldüğünde birçok makale yayımlamıştı ama görüşlerini tek bir yerde, uzun bir kitapta toplamamıştı; bunu kitabın editörü Charles W. Morris önsözde açıkça yazar.

Mead’in düşüncesi dersteydi ve dersleri notsuz anlatırdı. Bir öğrencisi, George Anagnos, bu derslerin değerini sezdi; Alvin Carus’un sağladığı olanakla stenograflar tutuldu ve dersler sözcüğü sözcüğüne kayda geçti.

Mind, Self, and Society (1934) işte bu kayıtlardan derlendi: 1927 dersinin stenografik kaydı temel alındı; dersin tam hâliyle verildiği son yıl olan 1930’dan öğrenci notları ve yayımlanmamış el yazmalarından seçmeler eklendi; tekrarlar ayıklandı, üslup düzeltildi, başlıkları editör koydu. Morris’in kendi değerlendirmesi, bunun bir mahkeme tutanağı olmadığı, ama büyük bir düşünürün son yıllarından kalan kayıtların en sadıklarından biri olduğudur.

Bunun bize öğrettiği: “Mead şöyle diyor” cümlesini gördüğünde çoğu zaman düzenlenmiş bir öğrenci kaydını okuyorsun. Bu, fikirlerini geçersiz kılmaz; sadece kaynağa nasıl güveneceğini bilmen gerektiğini gösterir.

Kart

İki bakış, iki soru

İki iddiayı yan yana koy: yapısal işlevselcilik ve sembolik etkileşimcilik.

Yapısal işlevselcilik toplumu birbirine bağlı parçaların oluşturduğu bir sistem olarak görür. Bir kurumu ya da alışkanlığı anlamak için sorduğu şey şudur: sistemin sürmesine ne katkısı var? Ana sorusu, toplumsal düzenin nasıl sağlandığıdır. Bu makro bir bakıştır: toplumsal sistemlere ve kurumsal yapılara bakar.

Sembolik etkileşimcilik ise toplumu, insanların birbirine yönelik eylemlerinden, paylaştıkları anlamlardan ve bu anlamların sürekli yorumlanmasından doğan bir süreç olarak görür. Ansiklopedi maddeleri onu mikro düzeyde, yani kişilerarası ve etkileşimsel süreçlere odaklanan bir yönelim olarak sınıflar.

Medyaya uygulayınca: birincisi “medya toplumun düzenine ne katıyor?” diye sorar; ikincisi “insanlar medyayla karşılaşınca ne yapıyor, neyi ne olarak görüyor?” diye. Hayal et: akşam haberi, işlevselci gözle “toplumu ortak gündemde buluşturan bir alışkanlık”, etkileşimci gözle ise “babamla aramdaki sessizliği dolduran yarım saat” olabilir. İkisi de aynı sahnenin doğru ama farklı okumalarıdır. Bir bakış doğru, öteki yanlış değil: hangi soruyu sorduğun, sahnenin hangi ayrıntısını göreceğini belirler.

Kart

AGIL: bir sistemin dört sınavı

Parsons’a göre bir toplumsal sistem ayakta kalmak için dört işlevsel gerekliliği karşılamak zorundadır. Baş harfleri AGIL şemasının adını verir: AGIL.

• A – Uyum (adaptation): çevreden kaynak sağlamak, değişen koşullara ayak uydurmak.
• G – Amaca ulaşma (goal attainment): hedefler koymak ve kaynakları bu hedeflere yöneltmek.
• I – Bütünleşme (integration): parçaların birbiriyle uyumunu sağlamak, çatışmaları düzenlemek.
• L – Gizil örüntü sürdürme (latency, pattern maintenance): değerleri ve motivasyonu korumak, kuşaktan kuşağa aktarmak; aile ve okul gibi kurumlar burada devreye girer.

Toplum düzeyinde uyum işi ekonomiye, amaca ulaşma işi siyasete benzetilir. Şema 1950’lerde biçimlendi; ayrıntılı hâli 1956’yı buldu.

Hayal et (bizim örneğimiz, Parsons’ınki değil): küçük bir yerel gazete. Reklam ve abonelik geliri onu hayatta tutar (A). Tiraj ve haber hedefleri ona yön verir (G). Editör ile muhabirin kurallar üzerinde anlaşması onu bir arada tutar (I). Gazetenin ilkelerini yeni gelenlere aktarması onu “aynı gazete” yapar (L). AGIL, bir kurumun ne işe yaradığını sorarken kullanabileceğin hazır bir kontrol listesidir.

Kart

Merton’un ince ayarı: işlev, işlevsizlik, açık ve gizil

Merton 1949’da işlevselciliğin kavram dağarcığını düzenledi; kitabın ilk bölümü tam bu işe ayrılmıştı. Dört terim yeter:

• İşlev: bir sistemin uyumuna katkı yapan gözlenmiş sonuçlar.
• İşlevsizlik (disfonksiyon): aynı sistemin uyumunu zayıflatan sonuçlar.
• Açık işlev: amaçlanmış işlevsel sonuçlar.
• Gizil işlev: amaçlanmamış ve fark edilmemiş işlevsel sonuçlar.

(Türkçede “gizli işlev” de yazılır. Kavram sayfaları: açık ve gizil işlev, işlevsizlik.) Ayrıca ne işlevli ne işlevsiz, sistemle ilgisiz sonuçlar da olabilir.

İki noktaya dikkat. Birincisi, sonuçlara “hangi birim için?” diye sormadan işlevli ya da işlevsiz diyemezsin: bir öğe kimi kesim için işlevli, kimi kesim için işlevsiz olabilir; Merton bir kültür öğesinin çoğu zaman her iki türden sonuç da taşıdığını vurgular. İkincisi, “gizil”, gizli komplo demek değildir: sadece kimsenin amaçlamadığı ve fark etmediği demektir.

Gizil işlev kavramının cazibesi şurada: “saçma” görünen bir alışkanlığa aptallık damgası vurmadan önce durup şunu sordurur: ilan edilen amaç tutmuyor olabilir, peki başka ne işe yarıyor?

Hikâye

Ayna benlik: başkasının zihnindeki sen

1902’de Charles Horton Cooley, hepimizin tanıdığı bir utancı anlatır: dürüst bir adamın yanında kaçamak, cesur birinin yanında korkak, kibar birinin gözünde kaba görünmekten utanırız. Bir adam, ticari bir kurnazlığıyla bir kişiye övünür, ama aynı işi bir başkasına itiraf etmekten çekinir. Aynı davranış, karşındakine göre başka hissettiriyor: gurur da utanç da yalnız senin içinde değil, karşındakinin zihninde sana biçtiğini sandığın yerde.

Cooley buna “ayna benlik” der ve üç öğe sayar: (1) görünüşümüzün karşımızdakine nasıl göründüğünü hayal etmek, (2) onun bu görünüşe ilişkin yargısını hayal etmek, (3) gurur ya da mahcubiyet gibi bir öz-duygu. Kilit nokta ikincisi: Cooley, ayna benzetmesinin bu öğeyi kaçırdığını, oysa hayal edilen yargının vazgeçilmez olduğunu yazar. Bizi kıpırdatan, yansımanın kendisi değil, o yansıma karşısında karşımızdakinin zihninde dolaştığını varsaydığımız duygudur.

Bu yüzden ayna benlik yalnızca “nasıl göründüğün” değil, “nasıl göründüğünü sandığın” hakkındadır: yanılabilirsin. (Yanılgının da gerçek sonuçları olabileceği fikri bizim bağlantımız; birazdan Thomas’ın cümlesinde karşına çıkacak.)

Kart

Rol oyunundan takıma, takımdan topluma: genelleştirilmiş öteki

Mead, çocuğun benliğini nasıl kurduğunu iki aşamada anlatır. Birinci aşama rol oyunu (play): çocuk anne, öğretmen ya da polis olur; bir rolden ötekine keyfine göre geçer. Bir seferde yalnızca tek bir ötekinin bakışını alır.

İkinci aşama kurallı oyun (game) ve Mead örnek olarak beyzbol takımını verir: takımdaki çocuk kendi pozisyonunun içinde her pozisyonun tepkilerini taşımak zorundadır; topu atacak olanı da yakalayacak olanı da aklında tutar ve bu roller birbirine belli bir ilişkiyle bağlıdır. Artık soru “şu kişi bana ne der?” olmaktan çıkar, “bu takım bir bütün olarak ne bekler?” olur.

Bu örgütlü bütünün bakışına Mead “genelleştirilmiş öteki” der: bireyin benliğine birlik veren örgütlü topluluk ya da toplumsal grup. Mead’e göre toplum, bireyin davranışını ve düşüncesini işte bu biçimde etkiler; soyut düşünürken bile kişi genelleştirilmiş ötekinin tutumunu alır.

Kendi hayatından bir yoklama (bizim örneğimiz): “Bunu yapsam insanlar ne der?” diye sorduğunda, o “insanlar” tam olarak kim?

Kart

“I” ve “me”: benlik hem düzen hem sürpriz

Mead’e göre benlik iki yüzlüdür. “Me”, bireyin üstlendiği başkalarının örgütlü tutumlarıdır: takım arkadaşlarının senden ne beklediğini bilen yanın. “I” ise bu tutumlara verilen tepkidir. (Mead bu ayrımı bir metafizik bölünme olarak değil, davranış içindeki işlevsel bir ayrım olarak koyar.)

Beyzbol örneği yine yardım eder: oyuncu takımın ondan ne beklediğini bilir (“me”). Ama sahada tam ne yapacağını ne kendisi bilir ne başkası: belki harika bir oyun çıkarır, belki hata yapar. Bu belirsiz tepki “I”dır. Mead “I”ı yakalamanın zor olduğunu da yazar: kendimize dönüp baktığımızda bir “me” görürüz; “I”, yapıldıktan sonra hafızada “bir saniye önceki ben” olarak belirir. Bu yüzden, Mead’in deyişiyle, kendi eylemlerimizle kendimizi şaşırtabiliriz.

Neden önemli? “Me”, toplumsal düzenin benliğe girdiği yerdir; “I” ise kendiliğindenliğin ve yeniliğin kaynağı. Birinci bölümdeki gerilimi hatırla: işlevselci bakış düzeni, etkileşimci bakış ise yeniden kurulmayı önde tutar. Mead’in benliği ikisini tek bir insanın içinde barındırır.

Hikâye

İnsanlar bir durumu gerçek sayarsa, sonuçları da gerçek olur

1928’de William I. Thomas ile Dorothy Swaine Thomas, The Child in America kitabında sarsıcı bir olay aktarır. Dannemora hapishanesinin müdürü, mahkemenin bir mahkûmu dışarı çıkarma emrine uymayı reddetmiş; gerekçesi, adamın çok tehlikeli olması. Adam, sokakta kendi kendine konuşan birkaç kişiyi öldürmüş: dudaklarının hareketinden ona hakaret ettiklerini sanmış ve buna göre davranmış. (Yazarlar olayı adsız aktarır; biz yalnızca kitabın anlatımına dayanıyoruz.)

Hakaretler gerçekte yoktu. Ama adam için vardı ve sonuçları korkunç ölçüde gerçekti. Kitapta aynı bölümde şu cümle yer alır: “If men define situations as real, they are real in their consequences.” (Yaklaşık karşılığı: insanlar durumları gerçek olarak tanımlarsa, o durumlar sonuçlarında gerçektir; çeviri bizim.)

Buna “durumun tanımı” denir: insanlar yalnızca bir durumun nesnel özelliklerine değil, onun kendileri için taşıdığı anlama tepki verir. Merton bu cümleyi 1949’daki kitabında “Thomas teoremi” diye anar ve toplumbilimin temel önermelerinden sayar. Etkileşimci gelenek için bu, kilit bir fikirdir: anlam durumun içinde hazır durmaz; insanların onu nasıl tanımladığından doğar.

Kart

Goffman: hayat bir sahne mi? (Kısaca)

Erving Goffman, Shetland Adaları’ndaki alan araştırmasından beslenerek gündelik karşılaşmayı tiyatro diliyle çözümledi. Sonuç, The Presentation of Self in Everyday Life oldu: önce 1956’da bir Edinburgh monografisi, sonra 1959’da Doubleday’in ABD baskısı.

Temel fikir: insanlar başkalarına kendilerini sunar ve bıraktıkları izlenimi yönetir. Bu sunum “ön sahne”de, yani resmî tanımların gösterildiği yerde yapılır; “arka sahne”de ise izlenimin hazırlığı yapılır, gösterinin gündelik kirli işleri saklanır. Goffman’a göre karşındaki hakkında bilgi edinmek durumu tanımlamana yarar: kimden ne bekleyebileceğini bilmek için ipuçları ararız. (Thomas’ın “durumun tanımı”yla akrabalığı fark ettin mi?)

Bu derste Goffman’a yalnızca bir köprü gözüyle bakıyoruz: Mead’in “benlik başkalarının gözünde kurulur” fikrini, gözlenebilir davranışa (jest, kıyafet, mekân) indiriyor. Etkileşimcilikle anılır; ama Goffman kendisini bir okula bağlamaktan uzak durmuştur. Dramaturji bir metafordur: hayatın tiyatro olduğunu değil, tiyatro sözlüğünün gündelik hayatı anlamaya yaradığını söyler.

Adım adım

Blumer’in üç önermesi: anlam nerede yaşar?

1969’da Symbolic Interactionism: Perspective and Method kitabında Blumer, sembolik etkileşimciliği üç önermeye indirdi. Kendi cümlelerimizle:

1. İnsanlar şeylere, o şeylerin kendileri için taşıdığı anlama göre davranır. “Şey” bir nesne (telefon), bir insan (öğretmen) ya da bir durum (sınav) olabilir.
2. Bu anlamlar başkalarıyla etkileşimden doğar. Anlam nesnenin içinde hazır durmaz; insanların o şey hakkında birbirine ne söylediğinden ve nasıl davrandığından çıkar.
3. Anlamlar bir yorumlama süreciyle işlenir ve değiştirilir. Kişi karşılaştığı şeyle uğraşırken anlamı kullanır ama onu aynı zamanda yeniden yorumlar.

Hayal et: bir grup genç, yeni bir dizinin fragmanını izliyor. Birinci önermeye göre, fragmana “tuhaf” diyenle “tam bana göre” diyen farklı davranacak. İkinciye göre bu yargılar arkadaş sohbetinde biçimleniyor. Üçüncüye göre, dizinin ikinci bölümü yayımlanınca bu yargılar değişebilir.

Bu üç önermenin altında bir varsayım yatıyor: toplumu anlamak için, insanların eyleme geçmeden önce neyi nasıl yorumladığına bakmak gerekir.

Kart

İşlevselciliğin sessiz varsayımları (ve Merton’un itirazı)

Merton 1949’da, işlevselci çözümlemelerin çoğunun (ağırlıklı olarak antropolojide) üç bağlantılı varsayıma yaslandığını söyler ve bunları “tartışmalı ve gereksiz” bulur. Sırayla:

1. İşlevsel birlik: toplumun bütün parçaları uyum içinde, birbirine bağlı çalışır. Merton bunun bir varsayım değil, sınanması gereken bir hipotez olduğunu, gerçekte bütünleşmenin derecesinin değiştiğini ve bir öğenin kimi kesim için işlevli, kimi kesim için işlevsiz olabileceğini belirtir.
2. Evrensel işlevsellik: var olan her kültür öğesi olumlu bir işlev görür. Merton, kalıcı öğelerin de işlevsiz sonuçlar taşıyabileceğini kabul etmemiz gerektiğini söyler.
3. Vazgeçilmezlik: bir işlevi yalnızca belirli bir kurum görebilir. Merton burada iki iddianın karıştığını gösterir (bazı işlevler vazgeçilmezdir; bazı biçimler vazgeçilmezdir) ve ikincisi yerine “işlevsel alternatifler” kavramını önerir: aynı ihtiyacı başka yapılar da karşılayabilir.

Yani Merton’un işlevselciliği “her şey yerli yerinde” diyen bir bakış değil. Bunu birazdan “işlevselcilik statükoyu mu savunur?” tartışmasında göreceksin.

Kart

Mikro–makro ayrımı ve “yapı mı, fail mi?” tartışması

Sosyolojide mikro–makro ayrımı, incelenen olgunun ölçeğine bakar: makro düzey toplumsal sistemleri ve kurumsal yapıları, mikro düzey kişilerarası ve etkileşimsel süreçleri kapsar. İşlevselcilik çoğunlukla makroya, sembolik etkileşimcilik mikroya yerleştirilir.

Bu ayrımın altında daha derin bir tartışma yatar: yapı mı, fail mi? Yapı, insanların düşünme ve davranışını etkileyen kurumlar, normlar ve güçler ağıdır; fail (İngilizcesi agency), bireylerin kendi seçimlerini yapabilme yeteneği. İki uçta iki sorun var: yapıyı çok vurgularsan insan bir kukla olur, faili çok vurgularsan toplum bireylerin niyetlerinin toplamına dönüşür. (Kukla ve toplam benzetmeleri bizim.)

Anthony Giddens The Constitution of Society (1984) kitabında ikisini bir madalyonun iki yüzü gibi kurar: “yapının ikiliği”, yani yapıların hem insanların eylemlerinden oluşması hem de o eylemleri sınırlayıp yönlendirmesi.

Bundan sonra bir işlevselci ya da etkileşimci cümle duyduğunda ona iki soru sorabilirsin: hangi ölçekte konuşuyor, ve insana ne kadar özgürlük tanıyor?

Adım adım

Bir işlevselci çözümleme nasıl yürür?

Merton’un kavramlarından pratik bir sıra çıkarabilirsin. (Sıra bizim düzenlememiz; Merton bunu tek bir tarif olarak vermez, ama bütün parçaları kitabındadır.)

1. Örüntüyü adlandır. İncelenen alışkanlık, tören, kurum ya da medya pratiği tam olarak nedir?
2. Birimi belirt. Kimin için? Bir kişi, bir alt grup, bütün bir sistem? Sonuçların “işlevli” ya da “işlevsiz” olması hep bir birime göredir.
3. Sonuçları listele, niyetleri değil. İşlevli, işlevsiz ve ilgisiz sonuçları ayrı ayrı yaz.
4. Açık ve gizil ayrımını yap. Hangi sonuçlar amaçlanmış, hangileri amaçlanmamış ve fark edilmemiş?
5. Net bilanço çıkar ve alternatif sor. Toplam etki ne? Aynı ihtiyacı başka bir yapı da karşılayabilir mi?

Merton bu mantığı, kimsenin sevmediği bir kuruma, Amerikan kentlerinin siyasi makinelerine uyguladı; bir sonraki bölümlerde nasıl işlediğini göreceksin. Şimdilik şunu al: bu adımlar bir alışkanlığa “iyi” ya da “kötü” damgası vurmak için değil, ona neden ihtiyaç duyulduğunu görünür kılmak için var.

Laboratuvar

Egzersiz: 1933’ten tek bir sinema anısı, iki soru

Bu bir egzersiz; aşağıdaki iki okuma bizim, Blumer’inki değil.

Belge. Blumer’in 1933 tarihli kitabında, on beş yaşındaki bir lise öğrencisinin sinema anısı yer alır. Genç kız romantik filmlerdeki “güzel kızlar”ı izlemiş: saçlarını nasıl yaptıklarını, bir kafede masaya nasıl oturduklarını, nasıl sohbet edip dans ettiklerini gözlemlemiş; sonunda saçlarını güzel yapmak ve erkek arkadaşlarının yanında “nazik davranmak” istemiş.

Deneme 1: işlevselci soru. Sinemaya gitme alışkanlığı gençlere ne yapıyor? Ne amaçlanmış (eğlence?), ne amaçlanmamış (bir tür görgü ve giyim kuşam dersi?) Kimler için işlevli, kimler için işlevsiz (örneğin ebeveynler için)? Aynı ihtiyacı karşılayacak başka bir kaynak var mı?

Deneme 2: etkileşimci soru. Genç kız için “kafedeki güzel kızlar” ne anlama geliyor? Bu anlamı kimlerle konuşarak, hangi ortamlarda kurdu; denedi mi, beğenmeyince değiştirdi mi? Erkek arkadaşlarının tepkisi, kendini görme biçimini nasıl etkiliyor? (Cooley’in ayna benliğini hatırla.)

Sonra iki turu karşılaştır: hangi soru hangi ayrıntıyı görünür kıldı, hangisi hiç görmedi?

Hikâye

En çok kınanan kurum neden ölmüyor? Merton’un siyasi makine çözümlemesi

Merton’un 1949 kitabında çarpıcı bir örnek var: Amerikan kentlerinin siyasi makineleri. Bir “patron” ve onun mahalle temsilcileri, kişisel ilişkilerden örülü bir ağla seçimleri mahallede kazanır. Kamuoyunun kınadığı şeyler bellidir: kayırma, rüşvet, suça “koruma”. Halk makinelerin ahlaksız olduğunu düşünür ve reformla ortadan kalkmasını bekler; oysa Merton, makinelerin küllerinden yeniden doğduğunu, yani şaşırtıcı bir dayanıklılık gösterdiğini yazar. Sorusu şu: madem bu kadar kınanıyor, neden sürüyor?

Cevabı sonuç listesinde arar: - Anayasal düzen iktidarı çok dağıttığı için, iş yaptırabilecek bir merkez eksiktir; patron bu boşluğu dışarıdan doldurur. - Yoksul ve göçmen mahallelerde makine yardımı kişiselleştirir: yemek sepeti, iş, hukuki tavsiye, küçük başı belaya girenlere destek; resmî yardım kurumlarının soğuk, sorgulayıcı tavrına karşı “bizden biri” olmanın rahatlığı. - İş dünyasına siyasi ayrıcalık sağlar; ve toplumsal yükselme yolları kapalı olan gruplara alternatif bir hareketlilik kanalı açar.

Merton bunun bir aklama olmadığını açıkça yazar: işlevsel bakış, makineyi değiştirmek ya da ortadan kaldırmak için daha sağlam bir zemin verir; yeter ki aynı ihtiyaçları karşılayacak başka düzenlemeler kurulsun. Bu, “işlevselcilik statükocudur” eleştirisine kendi verdiği yanıtın somut hâlidir.

Hikâye

Blumer’in 1933’te “bana anlat” yöntemi

Payne Fund araştırmaları, sinemanın çocuklar ve gençler üzerindeki etkisini incelemek için düzenlenmiş bir dizi çalışmaydı; bunlardan biri, Chicago Üniversitesi’nden Herbert Blumer’in Movies and Conduct (1933) çalışmasıydı. (Serinin öyküsü Payne Fund Çalışmaları ve Mars'tan Gelen İstila dersinde.)

Yöntem ilginç: Blumer’in ana dayanağı bir deney değil, yazılı yaşam öyküleriydi; insanlardan sinemayla yaşadıklarını anlatı biçiminde yazmalarını istedi. Yanıtlar 634 üniversite öğrencisinden, 481 kız kolej öğrencisinden, 583 lise öğrencisinden (Chicago’daki on devlet lisesi), 67 büro çalışanından ve 58 fabrika çalışanından toplandı. Toplam 1.800’ü aşkın “sinema otobiyografisi” eder (toplamı biz aldık; Wikipedia da 1.823 der).

Bulgulardan bir örnek: 458 lise öğrencisinin otobiyografisinde yüzde 62’si giyim ve tavırlarını filmlerden taklit ettiğini yazıyor; yüzde 16’sı böyle bir taklidin farkında değil; yüzde 22’sinden bir sonuç çıkmıyor.

Blumer sayıların kesin sayılmaması gerektiğini de kendisi yazar: kimseden belirli bir yönde yazması istenmediği için sayımlar kesin değildir. Bu, “aktörün kendi anlatısı” türünden bir araştırmadır; terim 1937’de konacaktı, 1933’te henüz yoktu, ama soru aynı çizgideydi (bizim yorumumuz).

Yanlış anlama avı

Mit: “İşlevselcilik, ne varsa haklı çıkarır”

İnsanlar ne sanır? İşlevselcilik, bir kuruma “işe yarıyor” dediği anda onu haklı çıkarır, yani statükoyu korur; üstelik sonucu (işe yaramayı) nedenin yerine koyan “teleolojik” bir mantığa yaslanır. Ansiklopedilerdeki eleştiri listesi de bu izlenimi verir: muhafazakâr, statükoyu koruyan, çatışma ve değişimi gözden kaçıran, “işlev” kavramı muğlak bir yaklaşım.

Kaynaklar ne diyor? Merton bu eleştiriyi 1949’da kitabında ayrı bir başlık olarak ele alır: işlevsel çözümlemenin kaçınılmaz olarak “muhafazakâr”, hatta “gerici” olduğu iddiası; bir eleştirmenin ifadesiyle, kurumları işlevleriyle tarif etmek “muhafazakâr bir teleolojiye” götürür. Merton’un yanıtı: bu, ancak üç varsayımı (işlevsel birlik, evrensel işlevsellik, vazgeçilmezlik) sorgusuz benimsersen doğar. İşlevsizlikleri ve işlevsel alternatifleri hesaba katan bir çözümleme bu sonuca mahkûm değildir. Merton işlevselciliğin aslında eleştirel ve pragmatik olduğunu savunan sesleri de anar. Teleolojiyi hicvetmek için de Franklin’e atfettiği bir örnek verir: Tanrı, kolun eklemlerini kadehi ağza taşıyacak uzunlukta yaratmıştır, o hâlde kadeh elde ona hayranlıkla içelim.

Sonuç. Eleştiri boş değil: üç varsayım pratikte sık kullanıldı. Ama “işlevselcilik ne varsa haklı çıkarır” genellemesi, Merton’un kendi yazdıklarıyla çelişiyor.

Kart

Etkileşimciliğin körlüğü: yapı nerede?

İşlevselciliğin sorusu “sistem” olduğu için insanı kuklaya çevirme riski taşıyorsa, etkileşimciliğin sorusu “anlam” olduğu için yapıyı gözden kaçırma riski taşır.

1970’lerde araştırmacılar sembolik etkileşimciliği toplumsal yapıyı, güç ilişkilerini ve tarihsel bağlamı ihmal etmekle eleştirdi; Sheldon Stryker gibi kuramcılar bu eleştiriyi yapıyı hesaba katan bir sürümle karşıladı. Türkçe ansiklopedi maddesi de kuramın toplumsal çatışma ve makro ölçekli çözümlemelerde geri kaldığını söyler. Aynı eleştiri Goffman için de yapıldı: sınıf ve ekonomik yapı gibi makro kaygıları ihmal ettiği söylendi.

Yöntem tarafında da itirazlar var: yaklaşım “fazla izlenimci” bulundu, bir kuram olmaktan çok bir çerçeve olduğu, sınanmasının zor olduğu söylendi.

Savunucuların yanıtı? Gary Alan Fine 1993’te, etkileşimciliğin mikro/makro ve yapı/fail tartışmalarındaki yerini ve “makro-etkileşimcilik” gibi genişleme alanlarını anlatır. Yani tartışma kapanmış değil: etkileşimciler yapıyı da görmeye çalışıyor; eleştirmenler bunun yeterli olup olmadığını soruyor.

Kart

Medyanın işlevleri: Lasswell’den “uyuşturan işlevsizliğe”

Medyaya işlevselci soru sormanın klasik örnekleri var. Lasswell 1948’de iletişimin toplumdaki üç işlevini saydı: gözetim, ilişkilendirme, aktarım. Charles Wright 1960’ta bu listeye eğlenceyi dördüncü işlev olarak ekledi.

Merton’un işlev/işlevsizlik dili ise medyada tersinden de çalışır: Lazarsfeld ile Merton, 1948 tarihli bölümlerinde medyanın toplum için yalnızca işlev değil işlevsizlik de üretebileceğini savundu. “Uyuşturan işlevsizlik” (narcotizing dysfunction) diye anılan fikre göre, bir konuda bilgiye boğulan insanlar eyleme geçmek yerine bilgiyle yetinebilir: haber takip etmek, bir şey yapmışım hissinin yerine geçer.

Bugün bunu bildirim akışı üzerinden tartışabilirsin, ama dikkat: “sosyal medya insanı uyuşturuyor mu?” bu derste kanıt sunduğumuz bir iddia değil; işlevselci sorunun nasıl kurulduğunu gösteren bir örnek. Sorular hazır: hangi birim için (kullanıcı, yayıncı, demokrasi)? Hangi sonuçlar amaçlanmış, hangileri değil? Gizil olan ne? Ayrıntılar Medyanın İşlevleri dersinde.

Üç adı aynı çizgide okuyabilirsin (bizim özetimiz): Lasswell üç toplumsal işlevi sıraladı, Wright listeye eğlenceyi ekledi, Lazarsfeld ile Merton ise işlevin gölgesindeki işlevsizliği gündeme getirdi.

Kart

Ön sahne, arka sahne ve ekran: etkileşimcilik medyada

Joshua Meyrowitz No Sense of Place (1985) kitabında Goffman’ın dramaturjisini McLuhan’ın medya kuramıyla birleştirdi. Özet fikir: elektronik medya, farklı toplumsal gruplar arasındaki bilgi engellerini kaldırdıkça ön ve arka sahnenin sınırları da bulanır.

Sosyal medya için iki güncel katkı var. Bernie Hogan 2010’da, Goffman’ın sahnesinin eşzamanlı “durumlar” için geçerli olduğunu; sosyal medyada ise durum güncellemeleri ve fotoğraf kümeleri gibi eşzamansız “sergilerin” bulunduğunu ve bunları düzenleyip dağıtan sanal bir “küratör” olduğunu savundu. Alice Marwick ile danah boyd, Twitter kullanıcılarıyla yaptıkları görüşmelerde, sosyal medyanın birçok izleyiciyi tek bağlama topladığını (“bağlam çöküşü”) ve kullanıcıların “hayali bir izleyici” tasarlayıp ona göre paylaştığını gösterdi; kimi kitlelere yönelmek, bazı konuları gizlemek, samimiyeti korumak gibi teknikler bunun ürünüydü.

Bizim bağlantımız (yorum): “hayali izleyici” fikri, Mead’in genelleştirilmiş ötekisine benziyor. İkisi de kişinin, karşısında gerçek biri olmadan bile bir bakışı üstlenmesi. Bunu bir iddia değil, bir okuma önerisi say.

Laboratuvar

Egzersiz: bir paylaşım, iki bakış (ve bir eksik soru)

Bu bir egzersiz; aşağıdaki senaryo hayalîdir.

Hayal et: Bir üniversite öğrencisi, hem akrabalarının hem sınıf arkadaşlarının hem de ileride kendisini işe alabilecek insanların takip ettiği tek bir hesaptan paylaşım yapıyor. Fotoğraf atmadan önce üç kez düşünüyor; bazı paylaşımları yalnızca “yakın arkadaşlar” listesine açıyor.

Belge dayanağı: Marwick ile boyd’un görüştüğü kullanıcılar da benzer teknikler anlatır: farklı kitlelere yönelmek, bazı konuları gizlemek, samimiyeti korumaya çalışmak.

İşlevselci tur. Bu pratik kimin için, ne işe yarıyor? (Kullanıcı için itibar yönetimi; aileler için bağın sürmesi; platform için içerik akışı.) Kimler için işlevsiz olabilir (örneğin kullanıcının kendisi için sürekli gerilim)? Amaçlanan ve amaçlanmayan sonuçlar neler?

Etkileşimci tur. Öğrencinin “hayali izleyici”si kim? Neyi kime göre “uygun” sayıyor? Bir arkadaşının yorumu paylaşım biçimini nasıl değiştiriyor? Bu anlamlar hangi etkileşimlerde kuruluyor?

Bir üçüncü soru. İki tur da, hangi izleyici gruplarının tek bir bağlamda buluşacağını platformun tasarımının ve iş modelinin belirlediğini soruyor mu? Sormuyorsa, hangi ölçekte bir soru eksik?

Kart

Sınavda böyle sorulur

Sık çıkan kalıplar

• “AGIL şemasını kim geliştirdi?” → Talcott Parsons. Harfler: uyum, amaca ulaşma, bütünleşme, gizil örüntü sürdürme.
• “Açık ve gizil işlev ayrımı kime aittir?” → Robert K. Merton (Social Theory and Social Structure, 1949).
• “Ayna benlik?” → Charles H. Cooley (1902). “Genelleştirilmiş öteki, I ve me?” → G. H. Mead.
• “‘Sembolik etkileşimcilik’ terimini kim ortaya attı?” → Herbert Blumer (1937). “Dramaturjik yaklaşım?” → Erving Goffman.
• “Durumun tanımı / Thomas teoremi?” → W. I. Thomas.
• “Mikro–makro”: işlevselcilik makro, etkileşimcilik mikro düzeyle anılır.

Cazip yanlışlar

• Mead’i terimi koyan kişi saymak: adı Blumer koydu, Mead’in ölümünden sonra.
• Cooley ile Mead’i karıştırmak: ayna benlik Cooley’in; “I”, “me” ve genelleştirilmiş öteki Mead’in.
• “Gizil”i “gizli komplo” sanmak: gizil, amaçlanmamış ve fark edilmemiş demektir.
• Parsons ile Merton’u tek kefeye koymak: AGIL Parsons’ın; açık/gizil işlev Merton’un.
• Manford Kuhn’u (Iowa çizgisi) Thomas Kuhn’la (paradigma) karıştırmak.

Alternatif adlar

• AGIL’in Türkçe harfleri kaynaklarda “gaye ulaştırma” (amaca ulaşma) ve “içerileme” (bütünleşme) diye de geçer; “gizil” yerine “latent” yazanlar da var.
• “Gizil işlev” için “gizli işlev” de kullanılır. “Sembolik etkileşimcilik” yerine “sembolik etkileşim kuramı”, “yapısal işlevselcilik” yerine “yapısal-fonksiyonel yaklaşım” gibi adlara da rastlarsın.

Sınav soruları genel örüntülere göre yazıldı; hangi kaynağı okursan oku, her ismi kavramıyla, her kavramı kendi düzeyiyle (mikro/makro) eşle.

Özet

Özet kartı

• Yapısal işlevselcilik toplumu sistem olarak görür (makro): bir örüntüyü, bütünün sürmesine katkısıyla açıklar. Parsons’ın AGIL şeması dört gerekliliği sayar: uyum, amaca ulaşma, bütünleşme, gizil örüntü sürdürme.
• Merton, işlev ile işlevsizliği, açık ile gizil işlevi ayırdı; “kimin için?” sorusunu ve işlevsel alternatifleri ekledi. Hopi yağmur töreni ve siyasi makine örnekleri bu mantığı gösterir.
• Sembolik etkileşimcilik toplumu, anlamın etkileşimde kurulduğu bir süreç olarak görür (mikro). Cooley’in ayna benliği, Mead’in “I”/“me”si ve genelleştirilmiş ötekisi, Thomas’ın durumun tanımı, Blumer’in üç önermesi bu bakışın taşlarıdır; terimi Blumer 1937’de koydu.
• Goffman kısaca: ön sahne, arka sahne, izlenim yönetimi.
• Mikro–makro ve yapı–fail tartışması iki bakışın ortak muhasebesidir; Giddens ikisini “yapının ikiliği”yle bağlamaya çalıştı.
• Eleştiri: işlevselcilik muhafazakârlık ve teleoloji suçlamasıyla karşılaştı (Merton kendisi bunu ele aldı; Mills’in “büyük kuram” eleştirisi ise tartışmalı); etkileşimcilik yapıyı ve gücü gözden kaçırmakla suçlandı.
• Medyada işlevselci soru “medya toplum için ne iş görür?” (Lasswell, Wright, Lazarsfeld–Merton), etkileşimci soru “insanlar medyayı nasıl anlamlandırır, kendini onunla nasıl sunar?” (Blumer 1933, Meyrowitz, Marwick–boyd).