Chicago Okulu ve İletişim

Hikâye

Memlekette sigara kâğıdı, Amerika’da abonelik

Haziran 1919. New York’ta çıkan Rusça bir gazetenin, Russkoye Slovo’nun editörü Mark Villchur, okurlarına yönelttiği bir anketin sonuçlarını yayımlıyor. Soru basit: eski ülkede gazete okuyor muydun? Gelen 312 yanıttan yalnızca 16’sı “düzenli” diyor. On kişi ara sıra köyün idari merkezinde gazete karıştırmış, on iki kişi haftalık bir dergiye abone olmuş. Amerika’da ise hepsi Rusça gazetelere abone ya da okur.

Bazı yanıtlar daha da renkli: Grodno, Minsk ve Volhynia taraflarından gelenler, memlekette gazeteyi sigara kâğıdı olarak kullandıklarını, burada ise düzenli okur olduklarını yazıyor. Kâğıt aynı kâğıt, iş değişmiş. Okurların dörtte biri bir de İngilizce Amerikan gazetelerine göz atıyor; kimi “beş sözcükten birini anlıyorum” diyor, kimi yalnızca manşetleri okuyor, çünkü manşetler kolay anlaşılıyor.

Sosyolog Robert Park bu anketi hem 1922 tarihli kitabında hem 1923 tarihli makalesinde kullandı. Bizim okumamız: şaşırtıcı bir olguyu gösterdiği için; insanlar yeni bir ülkeye gelince okumayı bırakmıyor, tersine başlıyor. Park’ın açıklaması kısa: haber, yeni bir çevreye uyum sağlamaya çalışan insanın kullandığı acil bir bilgidir; Amerika’da öğrenilecek, alışkanlık değiştirilecek çok şey vardı. Bu ders, o fikrin ve onu doğuran okulun hikâyesi.

Hikâye

Bir milyondan üç milyona: sokağa çıkan sosyoloji

1890 sayımında Chicago, ABD’nin ikinci büyük kentiydi: 1.099.850 kişi. 1930 sayımında 3.376.438. Kırk yılda üç kattan fazla. Üstelik 1890’dan 1920’ye Chicagoluların yaklaşık dörtte üçü ya göçmendi ya da göçmen çocuğuydu; 1900’de oran yüzde 80’e yaklaşıyordu. Göçmen nüfus 1930’da zirveye çıktı: yaklaşık 859 bin yabancı doğumlu ile 1,3 milyon göçmen çocuğu, yani kentin yüzde 65’i. Kentin gazeteleri de buna uygundu: sonradan yapılan bir tarama, Çek, Leh, Litvan, Norveç, Rus, İsveç ve daha nice topluluğun gazetesinden çeviri topladı.

Bu kentte, 1892’de, Albion Small ABD’nin ilk sosyoloji bölümünü kurdu; 1895’te American Journal of Sociology dergisini çıkardı. Yaklaşık 1915’ten 1935’e uzanan dönemde Chicago’daki sosyal bilimciler ampirik araştırmayı ve çeşitli nitel ve nicel yöntemleri öncülediler; bugün buna “Chicago Okulu” diyoruz.

Bizim yorumumuz: hızla büyüyen, bu kadar çok dilin konuşulduğu bir kent, “toplumu bir arada tutan nedir?” sorusunu kitap sayfalarından sokağa taşıyordu. Bu dersin sorusu da şu: Chicago’daki sosyologlar bu sorunun cevabında neden hep “iletişim”e vardı?

Kart

Bu derste karşılaşacağın isimler ve yıllar

Yıl ezberlemek yerine “kim hangi soruya cevap veriyor?” diye oku; yine de iskelet şu:

• 1892 – Albion Small: Chicago’da ABD’nin ilk sosyoloji bölümü.
• 1915 – Robert Park: “Şehir” makalesi; kent bir “laboratuvar”.
• 1916 – John Dewey: Democracy and Education; toplum iletişimin içinde vardır.
• 1918–1920 – W. I. Thomas ve Florian Znaniecki: The Polish Peasant in Europe and America; göçmen mektupları veri olarak.
• 1921 – Park ve Ernest Burgess: Introduction to the Science of Sociology ders kitabı.
• 1922 – Park: The Immigrant Press and Its Control.
• 1923 – Park: “The Natural History of the Newspaper”.
• 1925 – Park ve Burgess: The City.
• 1927 – Dewey: The Public and Its Problems.
• 1928 – Thomas ve Dorothy Swaine Thomas: The Child in America; “durumun tanımı” teoremi.
• 1938 – Louis Wirth: “Urbanism as a Way of Life”.
• 1940 – Park: “News as a Form of Knowledge”.

Sıra hikâyeyi de anlatır: önce kent ve göçmen sorusu (Thomas, Park), sonra bu sorunun iletişim yanı (basın, haber), en sonra kentin kendi kuramı (Burgess, Wirth).

Hikâye

“Mektuplarınızı gönderin”: mektup başına 10–20 sent

1. Lehçe günlüklerden Dziennik Związkowy’de garip bir ilan çıkıyor: eski ülkeden gelmiş mektupları olan herkes bunları ilan sahibine göndersin; amaç, Leh halkının doğasını göstermek. Mektup başına 10 ila 20 sent ödenecek, mektuplar geri verilecek. (Dziennik Związkowy, Polonya Ulusal İttifakı’nın günlük gazetesiydi.)

İlanı okuyanlardan biri, yüzden fazla mektubu olan bir göçmen, temkinli bir cevap yazıyor: ödül gerçekten var mı, mektupları geri alacak mı? Yazışmalar onun için değerli; savaş bitince memlekette bir çiftlik ve para bekliyor. “Bana bir güvence gönderin,” diyor. İki hafta sonraki mektubunda ise “cömertliğinize güveniyorum” yazıp mektupları yolluyor.

İlanın sahipleri W. I. Thomas ve Florian Znaniecki’ydi; ortaya The Polish Peasant in Europe and America çıktı. Kitapta mektup dizileri var; birinde memlekette yaşayan biri, artık gazeteler sansürsüz çıktığı için daha doğru yazdığını söyleyip Lehçe bir haftalığa, Gazeta Świąteczna’ya abone olmayı öğütlüyor. Yani gazete, verinin içinde de var.

Sosyoloji için bu bir eşikti: yalnızca sayımlar ve kuramlar değil, sıradan insanların kendi sözcükleriyle yazdığı belgeler de veri sayılıyordu. Bir Türkçe ansiklopedi maddesi, bu çalışmanın Amerikan sosyolojisinde nitel araştırma yöntemlerinin temelini attığını söyler.

Kart

Temel iddia: toplum iletişimin içinde vardır

Chicago Okulu’nun iletişim düşüncesini tek cümleye sıkıştırmak gerekirse: toplum, insanların bir şeyi ortak kılmasıyla mümkündür; ortak kılmanın yolu da iletişimdir. Yani iletişim, toplumun sonradan eklenen bir aracı değil, toplumun kendisidir.

Park bunu iki gücün dengesi olarak anlattı. Rekabet insanları birbirinden ayırır: düzenli bir dağılım ve iş bölümü getirir, bireyleşmeyi artırır. İletişim ise anlayış ve kültürel dayanışma kurar, bütünleştirir. İkisi birbirini tamamlar. Bizim yorumumuz: kent bu iki gücün en görünür olduğu yerlerden biridir; kentin gazetesi de iletişimin en görünür aracıdır. Park 1915’te gazeteyi kentin içindeki büyük iletişim aracı sayar ve kamuoyunun gazetenin verdiği bilgi üzerine kurulduğunu yazar.

Üç fikri aklında tut:

1. Toplum = ortak dünya. Ortak dil, ortak haber, ortak dikkat olmadan “biz” kurulmaz.
2. Kent = laboratuvar. Toplumsal süreçler orada büyütülmüş görünür, bu yüzden orada çalışılır.
3. Haber = bir bilgi biçimi. Tanışıklıkla resmî bilgi arasında, kendi kuralları olan bir bilgi türü.

Bu iddialı cümlenin nasıl işlediğini, nerede zorlandığını ve kimlerce eleştirildiğini sırayla göreceğiz.

Kart

Şehir laboratuvarı: neden şehir?

Park’ın 1915 tarihli “Şehir” makalesinin son cümleleri, Chicago Okulu’nun sloganına en yakın metindir. Büyük bir kent, küçük topluluklarda genellikle örtülü kalan ve bastırılan nitelikleri kitlesel biçimde ortaya döker: insan doğasındaki iyiyi de kötüyü de “fazlasıyla” gösterir. Park’a göre bu, kenti insan doğasının ve toplumsal süreçlerin en elverişli biçimde incelenebileceği bir “laboratuvar ya da klinik” sayan görüşü haklı çıkarır.

Buradaki laboratuvar, sıkı denetimli bir deney odası değil. Bizim okumamız şu: kent her şeyi görünür kılıyor, gözlemci de sokağa, mahalleye, gazeteye gidip bakabiliyor. Nitekim Park aynı makalede araştırmacıya soru listeleri verir; örneğin bir mahallede “haber nedir?”, dikkat genel olarak neye yöneliyor, hangi örnekler alınıyor? Bu soruların ikisi de iletişimle ilgili: haber ve dikkat, bir topluluğun ortak dünyasının işaretleridir.

Aynı 1915 makalesi göçmenleri, toplumsal hareketliliği, kamuoyunu ve basını da tek çerçeveye alır; yani “kent” burada yalnızca binalar değil, insanların birbirine haber verme biçimidir. Bu yüzden ders başlığındaki “iletişim” sonradan eklenmiş bir vurgu değil: en azından Park’ın elinde, kent sosyolojisi baştan beri iletişim sosyolojisidir.

Kart

Kavramlar sözlüğü

• Chicago Okulu: 1915–1935 arasında Chicago Üniversitesi’nde kent, göç ve toplumsal düzen üzerine ampirik araştırma yapan sosyolog topluluğu.
• İnsan ekolojisi: bitki ve hayvan topluluklarını çözümlemek için kullanılan bakışı insan ilişkilerine uygulamak; rekabet düzeni kurar, kültürel düzen bu rekabeti sınırlar.
• Sosyal laboratuvar: kentin, toplumsal süreçlerin büyütülmüş biçimde gözlenebildiği yer olarak görülmesi.
• Thomas teoremi: insanlar bir durumu gerçek olarak tanımlarsa, durum sonuçları bakımından gerçektir.
• Kentlilik: Wirth’e göre görece büyük, yoğun, kalıcı ve toplumsal olarak farklılaşmış bireylerin yerleşimine özgü yaşam biçimi.
• Göçmen basını: göçmenlerin kendi dillerinde çıkardığı gazeteler ve dergiler; Park’ın incelediği konu.
• Bilgi biçimi olarak haber: haberi, tanışıklık ile resmî bilgi arasındaki sürekliliğin üzerinde, geçici ve konuşma doğuran bir bilgi türü sayan Park fikri.
• Kamuoyu: Park’a göre kentte gazetenin verdiği bilgi üzerine kurulan ortak kanaat.

Bu sözlüğün çoğu, ilerleyen kartlarda birer örnekle canlanacak.

Hikâye

Dannemora’nın gardiyanı ve bir cümle

Yıl 1928. William I. Thomas ve Dorothy Swaine Thomas, çocuk davranışını konu alan kalın bir kitabın (The Child in America) yöntem bölümünde uç bir örnek veriyor: Dannemora hapishanesinin gardiyanı, mahkemenin bir mahkûmu geçici olarak dışarı çıkarma emrini yerine getirmeyi reddetmiş, çünkü adam çok tehlikeliymiş. Mahkûm, sokakta kendi kendine konuşan birkaç kişiyi öldürmüştü; dudaklarının kıpırdamasından kendisine hakaret ettiklerini sanmış ve buna göre davranmıştı.

Hemen ardından şu cümle geliyor: insanlar durumları gerçek olarak tanımlarsa, durumlar sonuçları bakımından gerçektir. Robert K. Merton bu cümleyi sonradan “Thomas teoremi” diye adlandırdı ve onu sosyal bilimler için temel bir teorem saydı.

Nokta şu: gerçekte kimse ona hakaret etmiyordu. Ama davranışı belirleyen “nesnel” durum değil, adamın durumu nasıl tanımladığıydı. Thomas’lar bu yüzden araştırmacının yalnızca doğrulanabilir koşulları değil, kişinin o koşulları nasıl gördüğünü de kaydetmesi gerektiğini savunuyordu; çünkü davranış, çoğu kez kişinin durumu tanımlama biçimine bağlıdır.

İletişim dersi için anlamı şu: söylenti, manşet, sohbet gibi şeyler, insanlara “durum”u tanımlatan malzemedir. Onların doğruluğu kadar, insanların onlara nasıl inandığı da sonuç üretir.

Kart

Varsayım: ortak olan şeyler iletişimle ortak olur

Chicago Okulu’nun iletişim fikri, filozof John Dewey’den geliyordu. Dewey 1916’da şunu yazdı: toplum yalnızca aktarım ve iletişim yoluyla sürmekle kalmaz; aktarımın ve iletişimin içinde vardır (“it may fairly be said to exist in transmission, in communication”). Ardından bir sözcük oyunu: common (ortak), community (topluluk) ve communication (iletişim) arasında yalnızca sözcük düzeyinde bir bağ yoktur; insanlar, ortak sahip oldukları şeyler sayesinde topluluk olur, ortak sahip olmanın yolu da iletişimdir. (Türkçede bu oyun tutmuyor: “ortak”, “topluluk” ve “iletişim” aynı kökten sözcükler değil.)

Park ve Burgess 1921’de bu pasajı ders kitaplarına aldı ve iletişimi “Dewey’in tanımladığı biçimiyle” ele aldı. Dewey 1927’de aynı fikri siyasete taşıdı: sanayi ve teknolojinin bağladığı “Büyük Toplum”, “Büyük Topluluk”a dönüşmedikçe kamu tutulma (eclipse) içinde kalır ve yalnızca iletişim bir Büyük Topluluk yaratabilir.

Michigan’da Charles Horton Cooley de 1909’da iletişimi, insan ilişkilerinin var olduğu ve geliştiği düzenek diye tanımlıyor ve buna konuşma ve yazının yanında matbaayı, demiryolunu, telgrafı ve telefonu da katıyordu (bu ders yalnızca işaret ediyor; Cooley başka bir dersin konusu).

Bizim okumamız: bu, sonradan ritüel görüşü denecek fikre akrabadır. İletişim, yalnızca bilgi taşımak değil, ortak bir dünya kurmaktır; ayrıntısı İletişimin Ritüel Görüşü: Carey dersinde.

Yanlış anlama avı

Efsane: “Göçmen gazetesi göçmeni yabancı tutar”

Ne sanılıyor? Kendi dilinde gazete okuyan göçmen yeni ülkeyi öğrenmez; göçmen basını bir tür “ayrı devlet”tir. Birinci Dünya Savaşı yıllarında bu kuşku yasal bir denetime dönüştü: 6 Ekim 1917 tarihli yasa, savaş ve hükümetle ilgili yabancı dilli yazıların İngilizce çevirisinin postane müdürlüğüne verilmesini şart koştu.

Ne söylüyor? Park’ın 1922 kitabı meseleyi “fren mi, gaz pedalı mı?” diye soruyor. Litvanca Draugas gazetesinin editörü, yabancı dilli basının cemaatleri ayırıp uyumu engellediğini savunuyor; başka editörler ise gazetenin, özellikle ilk kuşak göçmenin Amerikan ortamında yönünü bulmasına ve entelektüel, siyasal ve toplumsal hayata katılmasına yardım ettiğini söylüyor.

Park’ın kendi varış noktası: bu içeriğe bağlıdır. Basın, içeriğine göre asimilasyonu hızlandırabilir de yavaşlatabilir de; göçmenin ilgisini memlekete çevirebilir, ama Amerika’yı ona tanıtıp sevgi kuracağı malzemeyi de verebilir. Yani basın, tek başına “iyi” ya da “kötü” bir etken değil; ne söylediğine bağlı bir köprü ya da duvar.

Bir sınır notu (bizim değerlendirmemiz): Park bu tartışmayı editör görüşleri, anketler ve gözlemlerle aktarıyor; yani bir sayısal etki sınaması değil, betimleyici bir çalışma bu. Ondan “fren” ya da “gaz” yönünde kesin bir ölçüm beklemek yanlış olur; ama dilin kendisinin suçlanmasına karşı iyi bir uyarıdır.

Adım adım

Haber nasıl bütünleştirir? Beş adım

Park’ın haber üzerine metinlerini tek bir mekanizmada topladığımızda şöyle bir zincir çıkıyor (sıralama bizim özetimiz):

1. Küçük dünya. Köyde yaşam yüz yüze ilişkilere dayanır: konuşma ve komşu dedikodusu. “Köyde herkes herkes hakkında her şeyi bilir.”
2. Kent ve yeni çevre. Göçmen, sanayi kentinde aniden geniş, tanıdık olmayan bir çevrenin içindedir. Bu çevrede uyum için kullanılan acil bilgiye “haber” denir.
3. Ortak zemin olarak gazete. Gazete kentin içindeki büyük iletişim aracıdır; kamuoyu onun verdiği bilgiye dayanır. Modern gazete kent hayatının ürünüdür.
4. Olay seçilir ve konuşulur. Haber, insanları konuşturacak türden olaylardır; çoğunlukla ani ve belirleyici değişimler getirenlerle sınırlı kalır.
5. Ortak anlayış ve katılım. Haber, mesajı anlaşıldığı ve önemli göründüğü kadar yayılır; yayıldıkça bir toplumun üyeleri ortak siyasal eyleme daha çok katılır.

Özet: Park’ın merceğinde haber, bir “etki” değil bir “bağ” kurar; kent toplumunun ortak dikkatini ve ortak konuşmasını doğuran mekanizmadır (bizim özetimiz).

Kart

Tanışıklık mı, hakkında bilgi mi? Haber ikisi de değil

Bir arkadaşını tanımak ile onun hakkında bilgi sahibi olmak aynı şey mi? Filozof ve psikolog William James 1890’da bu ikisini ayırdı: bir şeyi tanımak (acquaintance with), onun bıraktığı çıplak izlenimle yetinmektir; hakkında bilgi (knowledge about) ise onun ilişkilerini bilmektir. Bizim örneğimiz: bir çorbanın tadını bilmek başka, o çorbanın hangi mutfaktan geldiğini, nasıl yapıldığını bilmek başka.

Park 1940’ta James’in ayrımını habere uyguladı. Ona göre “hakkında bilgi” resmî (biçimsel) bilgidir; “tanışıklık” ise düzensiz, sezgisel, sağduyuya yakın bilgi. Bu ikisi bir süreklilik oluşturur ve haberin bu sürekliliğin üzerinde kendine özgü bir yeri vardır: geçici ve çabuk eskiyen bir bilgidir. Haber “insanları konuşturacak” türdendir, çoğunlukla ani ve belirleyici değişimlere yol açan olaylarla sınırlıdır ve işlevi insanı ve toplumu gerçek dünyada yönlendirmektir.

Bu neden önemli? Çünkü haber, bir tarih kitabının dünyayı kalıcı biçimde anlatmasından da, bir komşunun seni tanıyor olmasından da farklı bir şey: bu sabah dünyanın nerede durduğunu söyleyen bilgi. Aynı bilgi yarın “eski”dir. Chicago’nun iletişim düşüncesi, haberi bu kadar somut ve geçici bir bilgi türü olarak ciddiye almasıyla dikkat çekiyor.

Adım adım

Kent bir ekosistem gibi okunursa: Burgess’in halkaları

İnsan ekolojisi fikri şöyle işler. Park’a göre bitki ve hayvan topluluklarını çözümlemede kullanılan tür bir bakış insan ilişkilerine de uygulanabilir; rekabet düzeni kurar, kültürel düzen ise bu rekabeti ekonomik, siyasal ve ahlaki düzeylerde sınırlar. Kente uygulanınca:

1. Rekabet yeri böler. İnsanlar ve işlevler, kentte yer için yarışır.
2. Kültür rekabeti sınırlar. Yarış hiçbir kuralsız işlemez; gelenekler, yasalar, ahlak yarışın biçimini belirler.
3. Halkalar ortaya çıkar. Ernest Burgess 1925’te The City kitabında kentin büyümesini, merkezdeki iş bölgesinden dışa doğru genişleyen halkalar olarak çizdi; model Chicago gözleminden doğdu.
4. İletişim de yerleşir. Wirth’in 1938 makalesi, kentlerin baskın konumunu açıklayan öğeler arasında basını, radyo istasyonlarını, tiyatroları, kütüphaneleri ve yayın merkezlerini sayar; yani medya, nüfusun yoğunlaştığı yerde toplanır.

Halkaları ezberleme: model sonradan eleştirildi (eleştiri kartına bak). Dersin iletişim yanı ise şu: kent yalnızca bir yer değil, iletişim yoğunluğu; medya ve haber, ekolojik düzenin bir parçasıdır.

Laboratuvar

Laboratuvar 1: belgeli bir göçmen basını vakasını oku

Elimizde Park’ın kitabından başka, Chicago’nun kendi gazetelerinden derlenmiş bir belge yığını da var: Chicago Yabancı Dil Basını Taraması. 1936’da Illinois’in Works Progress Administration projesi olarak, Chicago Halk Kütüphanesi’nin destekçiliğinde kuruldu; Chicago’daki yabancı dilli gazetelerden yaklaşık 120.000 daktilo sayfası çeviri üretti; proje 1941’de sona erdi ve 1942’de yayımlandı. Çalışanlar makaleleri konu kodlarına göre seçti, çevirdi ve sınıflandırdı; editörler çevirileri gözden geçirdi. Newberry Kütüphanesi arşivi sonradan sayısallaştırdı. Projenin sorusu, kentin nasıl geliştiğiydi; özellikle asimilasyon ve kültürel yayılma.

Alıştırma (bir okuma alıştırması). Newberry Kütüphanesi’nin çevrimiçi arşivine ulaşabiliyorsan bir yazı seç ve dört soru sor: (1) Yazı kime hitap ediyor? (2) Okuru yeni kente ve yeni işine hazırlayan, Park’ın deyişiyle acil bir bilgi mi veriyor? (3) Eski ülkeyle ilgili ne var? (4) Bu tek yazıdan “basın asimilasyonu hızlandırır” ya da “geciktirir” sonucu çıkar mı?

Dördüncü sorunun cevabı hayır: tek örnek kanıt değil. Ayrıca yazılar bir seçki: proje önceden belirlenmiş konu kodlarına göre seçim yaptı ve yazılar çeviri. Bir kaynağı kanıt olarak kullanmadan önce onu kimin, neyi neden seçtiğini sormak, her arşiv çalışmasının temel alışkanlığıdır.

Laboratuvar

Laboratuvar 2 (alıştırma): mahallenin haber kanallarını haritala

Bu bir alıştırmadır; veri toplamıyor, gözlem alışkanlığı kazandırıyor. Park’ın 1915 makalesindeki soru listesinden ilhamla: “bu mahallede haber nedir? Dikkat genel olarak neye yöneliyor?”

Kendi mahallenden (ya da yurdundan, köyünden) bir bölge seç ve yirmi dakikada şunu çiz:

1. Kanalları say. Kim kime nasıl haber veriyor? Duvar ilanı, esnaf, okul, dernek, ibadethane, komşu grubu, yerel sayfa, muhtarlık duyurusu, mesajlaşma grubu… kendi listeni yaz.
2. Kime ulaşıyor? Her kanalın kimlere ulaştığını, kimleri dışarıda bıraktığını not et (dil, yaş, işi, bilgisayar erişimi).
3. Ne tür bilgi akıyor? Acil bilgi (su kesintisi), sohbet, resmî duyuru?
4. Boşlukları ara. Hangi sakin hiçbir kanaldan haber almıyor olabilir?
5. Tek cümlelik bir tez yaz: “Bu mahallede haber şöyle dolaşır…”

Dikkat: bu alıştırma bir hipotez üretir, kanıt üretmez. Başkalarının kişisel bilgilerini yazma; grup mesajlarının içeriğini kopyalama, yalnızca kanalın türünü ve kime ulaştığını not et. Chicago’daki araştırmacılar da belli davranışların görüldüğü yerleri haritalara işlerdi; nokta haritaları ve istatistik bu okulun araçlarındandı.

Kart

Kanıt: Park’ın basın çalışması ve savaş yıllarının sınavı

The Immigrant Press and Its Control (1922), Carnegie Corporation’ın parasıyla yürütülen ve “Americanization Studies” adı verilen bir dizinin parçasıydı; önsöze göre malzeme dizinin göçmen basını bölümünce toplanmıştı. Yani Park tek başına bir masada değil, bir araştırma bürosunun malzemesiyle çalıştı.

Kitabın çarpıcı bir bölümü savaş yıllarını anlatır. Park’a göre göçmen basınını denetlemeye yönelik ilk ciddi kamusal girişim Birinci Dünya Savaşı’nda, düşman propagandasına karşı başladı. Park, Posta İdaresi arşivindeki duruşma kayıtlarına dayanarak, postane hizmetinden fiilen yoksun bırakılan yabancı dilli gazetelerin sayısının çok az, “muhtemelen ondan fazla değil” olduğunu yazar; bazı gazete büroları Adalet Bakanlığınca basıldı, ama Posta İdaresi hiçbir gazeteyi kapatmadı. Ayrıca 5 Ekim 1917 ile 14 Ocak 1919 arasında 650 yabancı dilli gazeteye çeviri dosyalamadan yayımlama izni verildi.

Bu ne kadar güçlü bir kanıt? Bizim değerlendirmemiz: resmî kayıtlara dayanan bir betimleme; devletin ne yaptığını gösteriyor, basının okuru nasıl etkilediğini değil. Basının etkisi hakkında Park, editör beyanları ve Villchur gibi anketlerle yetinir. Yani Chicago’nun gücü, sayılarla sınanmış nedensel iddialardan çok, “nerede, kim, nasıl?” sorularını belgelerle betimlemesindedir; bu yüzden onu “yanlış” ya da “doğru” diye değil, hangi soruya cevap verdiğine bakarak değerlendirmek gerekir.

Kart

Eleştiriler: halkalar, kentlilik ve dönemin dili

Chicago Okulu’na yöneltilen üç eleştiri sık tekrarlanır.

1. Model fazla basit ve fazla Amerikan. Burgess’in halkaları Amerikan kentleri için geliştirildi; başka bağlamlarda, örneğin merkezin yüksek statülü olduğu sanayi öncesi Avrupa kentlerinde uymuyor; işyeri ile konutun ayrılması ise ancak yirminci yüzyılda genelleşti.
2. Wirth’in kentliliği ve Fischer. Claude Fischer 1975’te, Wirth’in kuramının ekolojik etkenleri yadsıyan bir bakış tarafından gölgede bırakıldığını, ama o bakışın kentteki “alışılmadık”lığı açıklayamadığını yazdı. Kendi modeline göre nüfusun yoğunlaşması alt kültürlerin çeşitlenmesine, güçlenmesine ve aralarında yayılmaya yol açar. Fischer Wirth’i çöpe atmaz: büyüklük değişkenini farklı biçimde geri getirir.
3. Dönemin dili. Park’ın kitabı “Americanization Studies” dizisindeydi ve asimilasyon onun için hem bir gözlem hem bir hedefti. Bizim okumamız: asimilasyon tek yönlü bir hedef gibi kurulunca göçmenin dilini ve kimliğini engel saymak riski doğar. Park’ın metni bu riske kısmen karşı çıkar: göçmenin dili ve anıları kişiliğinin parçasıdır, yolda kaybedilebilecek bir bagaj değildir; asimilasyon zihinsel çatışma yokken daha kolaydır.

Savunanların yanıtı? Bu ders için doğrulayabildiğimiz bir savunma yok; burada kaynakların yalnızca eleştirileri var. Dürüst bir sonuç: Chicago’nun kavramlarını (ekoloji, kentlilik, asimilasyon) tarihsel bağlamlarında, sınırlarını bilerek kullan.

Kart

Bugün: iletişim altyapısı ve “hikâye anlatan mahalle”

Park’ın göçmen basını sorusu bugün de canlı. Ball-Rokeach, Kim ve Matei 2001’de, Los Angeles’ta yedi mahallede, eski ve yeni göçmen topluluklarda çok dilli veriyle şunu inceledi: insanı bir evin sakininden bir mahallenin üyesine dönüştüren nedir? Buldukları: aidiyetin en önemli etkeni, sakinleri, toplum örgütlerini ve yerel medyayı birbirine bağlayan etkin ve bütünleşik bir “hikâye anlatma sistemi”ydi.

Bu, Park’ın fikrinin dolaylı bir torunu gibi okunabilir (bizim yorumumuz): topluluk, ortak haber ve ortak anlatıyla kurulur. Ama iki dikkat notu. Birincisi, çalışma 2001 tarihli; özetinde bugünün mesajlaşma grupları ya da sosyal medya yer almıyor. Bu yüzden “grup sohbeti bir hikâye anlatma sistemidir” demek, kanıta değil bizim akıl yürütmemize dayanır. İkincisi, bulgu “ne kadar yerel medya, o kadar aidiyet” diye basit okunmamalı: vurgulanan, sistemin bütünleşik ve etkin olmasıdır.

Aynı akıl yürütmeyi Thomas teoremine de uzatabiliriz (yine bizim akıl yürütmemiz): bir söylenti ya da manşet, yeterince insan onu gerçek saydığında sonuç üretir; mahalle grubu bir söylentiyi hızla taşıyabilen bir kanaldır. Chicago’nun iki fikri, yani ortak bilgi kurar ve tanımlar davranışı belirler, bugünün ağlarında da birbirini besler.

Kart

Sınavda böyle sorulur

Sık çıkan kalıplar

• “Göçmen basınını inceleyen, haberi bir bilgi biçimi sayan sosyolog kimdir?” → Robert E. Park (The Immigrant Press and Its Control, 1922; “News as a Form of Knowledge”, 1940).
• “‘İnsanlar durumları gerçek olarak tanımlarsa…’ cümlesi kimindir?” → W. I. Thomas (ve Dorothy Swaine Thomas, 1928); adı Merton’dan.
• “Eş merkezli halkalar modeli kime aittir?” → Ernest Burgess (1925).
• “Yaşam biçimi olarak kentlilik?” → Louis Wirth (1938).
• “İletişim ve topluluk arasındaki bağ?” → John Dewey (1916, 1927).

Cazip yanlışlar

• The Polish Peasant’ı Park’a yazmak: eser Thomas ve Znaniecki’nindir.
• Thomas teoremini “insanlar yanlış şeye inanırsa yanlış sonuç doğar” diye okumak: teorem, inanç yanlış olsa bile sonuçların gerçek olacağını söyler.
• “Chicago = nitel, Columbia = nicel” kalıbını kesin saymak: derin karttaki nüanslara bak.
• Park’ı akademisyen olarak doğmuş sanmak: 1887–1898 arasında gazetecilikle geçen bir geçmişi var.

Alternatif adlar. Okulun adı Türkçe kaynaklarda “Chicago Okulu”, “Şikago Okulu”, “Chicago Sosyoloji Ekolü”, “ekoloji okulu” ya da “ekolojik okul” olarak geçer. Human ecology için “insan ekolojisi”, kent için “sosyal laboratuvar” kullanılır. Wirth’in makalesi bir Türkçe kaynakta “Bir Yaşam Biçimi Olarak Kentlileşme” başlığıyla geçer; bu ders “kentlilik” diyor. Bunlar tipik sınav örüntüleridir; hangi kaynağı okursan oku soruyu “kim, hangi soruya cevap veriyor?” süzgecinden geçir.

Özet

Özet kartı: Chicago’dan bir cümle

• Bağlam: hızla büyüyen, göçmenlerle dolu Chicago; 1892’de ilk sosyoloji bölümü; 1915–1935 “Chicago Okulu”.
• Temel iddia: toplum iletişimin içinde vardır (Dewey); iletişim bütünleştirir, rekabet ayırır (Park).
• Kent = laboratuvar (Park 1915): saha gözlemi, haritalar, mektuplar, gazeteler.
• Göçmen basını: fren mi gaz mı? Park: içeriğe bağlı. Savaşta çeviri şartı; Posta İdaresi kayıtlarında yalnızca çok az gazete hizmetten yoksun kaldı.
• Haber bir bilgi biçimidir (Park 1940): tanışıklık ile resmî bilgi arasındaki süreklilikte geçici, konuşma doğuran, dünyada yönlendiren bilgi (James’in ayrımından).
• Thomas teoremi (1928): durumları gerçek tanımlarsan sonuçları gerçektir; inancın doğru olması gerekmez. Merton adını koydu; banka benzetmesi kurgudur.
• İnsan ekolojisi ve Burgess halkaları: kentin rekabetle biçimlenmesi; eleştiri: Amerikan kentlerine özgü, fazla basit.
• Wirth: kent = büyük, yoğun, kalıcı, farklılaşmış nüfus; medyaya karşı kaygı da taşıyordu.
• Bugün: “hikâye anlatma sistemi” (Ball-Rokeach vd. 2001); sosyal medya için yalnızca akıl yürütme.
• Sınav tuzağı: Park–Thomas (göçmen basını mı, mektup mu?); Chicago=nitel kalıbı.