Kavram
sosyal laboratuvar
social laboratory
Kentin, toplumsal süreçlerin büyütülmüş ve görünür biçimde gözlenebildiği yer olarak görülmesi (Park, 1915); kontrollü bir deney odası anlamına gelmez.
Sosyal laboratuvar, Chicago Okulu’nun kenti tanımlama biçimidir. Robert Park 1915 tarihli “Şehir” makalesinin sonunda, büyük bir kentin küçük topluluklarda örtülü kalan nitelikleri kitlesel biçimde ortaya döktüğünü, insan doğasındaki iyiyi de kötüyü de “fazlasıyla” gösterdiğini yazar. Bu yüzden kenti, insan doğasının ve toplumsal süreçlerin en elverişli biçimde incelenebileceği bir “laboratuvar ya da klinik” saymak haklıdır.
Buradaki laboratuvar, denetimli bir deney odası değil, gözlemin kolaylaştığı bir yerdir; Chicago’daki araştırmacılar sokakta, mahallede, gazetede ve mektupta gözlem yaptı ve haritalar çizdi. Park aynı makalede araştırmacıya soru listeleri verir; örneğin bir mahallede haber nedir ve dikkat neye yöneliyor. Kavramın sınırı, kentin “doğal” bir laboratuvar olmadığı, seçilmiş bir yer olmasıdır. Türkçe kaynaklarda “sosyal laboratuvar” ya da “toplumsal laboratuvar” denir.
Örnek
Park’ın mahalle için önerdiği sorulardan biri: “Bu mahallede haber nedir?” Bir mahallenin duvar ilanlarını, esnafını ve mesajlaşma gruplarını haritalamak, bu sorunun alıştırma biçimidir.