Süreç Modelleri: Schramm, Berlo, Westley–MacLean, Newcomb

Hikâye

1954: bir bölüm, iki şema

1954 baskılı bir okuma kitabının ilk bölümünü açtığını düşün. İlk sayfa şaşırtıcı biçimde gündelik. Yazar, “iletişim” sözcüğünün Latince communis, yani “ortak” sözcüğünden geldiğini hatırlatıyor. Sonra üç sahne sıralıyor: biri itfaiyeyi arayıp evin yandığını bağırıyor, park edilmiş bir arabadaki genç sevdiği kıza duygularını anlatmaya çalışıyor, bir gazete okurlarını bir partiye ikna etmeye uğraşıyor. Hepsinde süreç aynı, diyor.

Birkaç sayfa sonra aynı yazar bir radyo devresini andıran düz bir zincir çiziyor: kaynak, kodlayıcı, işaret, kod çözücü, hedef. Mikrofonu kodlayıcının, kulaklığı kod çözücünün yerine koyarsan elektronik iletişim; kaynak ile kodlayıcıyı bir kişi, kod çözücü ile hedefi başka bir kişi sayarsan insan iletişimi elde ediyorsun. Ardından aynı bölümde çizgiyi bozan bir uyarı geliyor: iletişim sürecini bir yerde başlayıp bir yerde biten bir şey saymak yanıltıcıdır; süreç aslında sonsuz akan bir akımdır ve her birimiz o akımın küçük birer santraliyiz.

Yazar Wilbur Schramm. Lasswell ve Shannon–Weaver Modelleri dersindeki mühendis şemasını çöpe atmadı; ödünç aldı ve üstüne insanlara özgü katmanlar ekledi. Bu ders, o eklemelerin ve arkasından gelen üç modelin (Newcomb, Westley–MacLean, Berlo) hikâyesi.

Kart

Neden çizgi yetmedi?

Lasswell ve Shannon–Weaver Modelleri dersindeki iki model, mesajın kaynaktan hedefe gidişini çizmekte iyiydi. Ama araştırmacılar alıcının tarafına yaklaştıkça çizginin sustuğu yerler görünmeye başladı.

Schramm bu dönemi 1971’de geriye bakarak özetler: izleyici eskiden savunmasız bir hedef sayılıyordu; ama Hovland ve Yale’deki ekibi gibi psikologlar, izleyicinin deneyiminin ve kişilik farklarının bir mesajın nasıl karşılandığını belirlemede çok güçlü olduğunu buldu. Onun deyişiyle 1950’lerin ortasına gelindiğinde “Kurşun Kuramı” delik deşik olmuştu. (Bu etiketin kendi tarihi için Şırınga ve Sihirli Mermi Modeli dersine bak.)

Çizgide eksik kalan üç şey böylece adlandırıldı:

• Alıcının etkinliği: mesaj bir hedefe çarpmaz; alıcı seçer ve yorumlar.
• Anlamın yeri: anlam işaretlerin içinde değil, katılımcıların içindedir; alıcının işarete verdiği tepkidir.
• Dönüş ve ilişki: konuşan da dinleyen de sürekli rol değiştirir; ilişki mesajın kaderini belirler.

Süreç modelleri bu boşlukları doldurma girişimleridir; her biri farklı bir boşluğu öne çıkarır.

Kart

Kimler, ne zaman? Altı isim, yedi yıl

Bu dersin kahramanları farklı alanlardan geliyor ve 1953–1960 arasına sığıyor.

• Theodore Newcomb Theodore M. Newcomb (1903–1984): sosyal psikolog. 1953’te “iletişimsel eylemlere yaklaşım” makalesinde A, B ve X üçgenini önerdi.
• Wilbur Schramm Wilbur Schramm (1907–1987): edebiyat kökenli; 1947’de Illinois’de İletişim Araştırmaları Enstitüsü’nü kurdu. “How Communication Works” bölümü 1954’te çıktı.
• Charles Osgood Charles E. Osgood (1916–1991): Illinois’de psikolog; Schramm’ın modeline fikir veren isim.
• Bruce Westley Bruce H. Westley ve Malcolm MacLean Malcolm S. MacLean Jr.: gazetecilik hocaları; ilk makale 1955, gözden geçirilmişi 1957.
• David Berlo David K. Berlo (1929–1996): Illinois’de doktora, Michigan State’te iletişim bölümünün ilk başkanı; kitabı 1960.

Sıralama: 1949 Shannon–Weaver kitabı, 1953 Newcomb, 1954 Schramm, 1955–57 Westley–MacLean, 1960 Berlo, 1971 Schramm’ın yeniden yazımı.

İsimler birbirine bağlı. Westley ve MacLean, Newcomb’un ABX’inden yola çıkar ve Lasswell’in formülünü ile bilgi kuramı modelini eleştirir. Berlo önsözünde Osgood ve Schramm’ın yazılarının düşüncesine “tanınmayacak kadar” sindiğini söyler ve meslektaşı MacLean’e de teşekkür eder.

Kart

Temel iddia: çizgiye dört ekleme

Dört modelin ortak iddiası şu: iletişim, bir kaynaktan hedefe giden tek yönlü bir gönderi değil; birbirini etkileyen katılımcıların ortak bir deneyimle ve sürekli bir dönüşle sürdürdüğü bir süreçtir. Her model bu iddiaya farklı bir parça ekler:

• Schramm (1954): iki kişinin deneyim daireleri ne kadar örtüşürse anlam o kadar kolay paylaşılır; herkes hem kodlar hem çözer; geri bildirim ipi bağlar.
• Newcomb (1953): iki kişi bir şey (X) hakkında konuşurken aynı anda birbirine ve o şeye yönelir; bakışları ayrıldığında simetri yönünde bir gerilim doğar.
• Westley–MacLean (1957): kitle iletişimi, araya giren bir kanal rolüyle (C, kapı bekçisi) kurulur; C alıcının vekili gibi seçer; geri bildirim üç hatta akar.
• Berlo (1960): iletişimin her öğesinde (kaynak, mesaj, kanal, alıcı) sonucu belirleyen faktörler vardır ve öğeler birbirinden bağımsız değildir.

Bu dört ekleme, Lasswell ve Shannon–Weaver Modelleri dersindeki iki modelin üstüne gelir; onların yerine geçmez. Bir sonraki adımda dört eklemeyi tek tek açacağız.

Laboratuvar

Laboratuvar: iki dairen kesişiyor mu?

Schramm’ın en akılda kalan çizimi iki dairedir. Onun kendi anlatımına göre daireler iki kişinin birikmiş deneyimini temsil eder: kaynak yalnızca kendi deneyimi kadarını kodlayabilir, hedef yalnızca kendi deneyimi kadarını çözebilir. Daireler geniş bir alanda örtüşüyorsa iletişim kolaydır; örtüşme küçükse zordur; hiç örtüşmüyorsa imkânsızdır. Kendi örnekleri: hiç Rusça öğrenmemiş biri o dilde ne kodlayabilir ne çözebilir; uçak görmemiş biri uçağı büyük bir kuş sanabilir; fen eğitimi almamış biri Einstein’ı okumakta zorlanır.

Şimdi dene (varsayımsal bir sahne): bir bankacı, on yaşındaki yeğenine “Havale yarın hesaba geçer” diyor.

1. Bankacının dairesinde bu cümle hangi işaretlerle yüklü?
2. Yeğenin dairesinde “havale” ve “hesap” neyi çağrıştırıyor?
3. Kesişimde ne kalıyor? Bankacı cümleyi kesişime nasıl taşıyabilir?

Schramm’ın metnine göre kaynak, karşıdakinin anlamakta zorlanacağını düşünüyorsa örnek ve benzetme ekleyebilir; yani işaretleri kesişimden seçmek, kesişimi büyütmenin yoludur. Bu çizime ders kitapları deneyim alanı der; Schramm’ın kendi sözcükleri 1954’te “deneyim”, 1971’de “başvuru çerçevesi”dir.

Kart

Kavramlar sözlüğü

• Kodlayıcı, kod çözücü, yorumlayıcı: Schramm’a göre herkes hem kodlar hem çözer; “yorumlayıcı” rolünü ekleyen şema Osgood’a atfedilir. Bkz. dairesel model (Osgood–Schramm).
• Deneyim alanı: iki kişinin deneyim dairelerinin kesişimi; ortak anlam orada kurulur. Bkz. deneyim alanı.
• Geri bildirim: Schramm’da dönüş süreci (kendi mesajından da geri bildirim alırsın); Westley–MacLean’de amaçlı ya da amaçsız; Berlo’da mesajın kaynağın sistemine geri girmesi. Bkz. geri bildirim.
• A, B, C, X (Westley–MacLean): A savunucu roller (amaçlı ileten), B davranışsal sistem (alıcı: kişi, grup ya da toplum), C kanal rolleri (seçen ve ileten; kapı bekçisi, bkz. kapı bekçiliği), X dünyadaki nesneler ve olaylar. Bkz. Westley–MacLean modeli.
• Yönelim ve simetri (Newcomb): bir kişinin bir kişiye ya da nesneye bakışı; A, B ve X aynı sistemin üç köşesidir. Bkz. Newcomb’un ABX modeli.
• SMCR: Berlo’nun altı bileşeninin dörde indirilmiş anımsatıcı adı. Bkz. SMCR modeli (Berlo).
• Süreç: Berlo’ya göre başlangıcı, sonu ve sabit sırası olmayan; öğelerin birbirini etkilediği bütün.
• Gürültü: Schramm’ın aktardığı yaygın tanımla, kanalda göndericinin bilerek koymadığı her şey; bkz. gürültü.

Kart

Ortak varsayımlar ve bir ayrılık

Dört modelin yazarları birbirinden farklı disiplinlerden gelse de üç şeyi paylaşır:

1. Katılımcılar birbirine benzeyen sistemlerdir. Berlo’ya göre kaynak ile alıcı benzer sistemler olmak zorundadır; aynı kişi ikisi de olabilir ve çoğunlukla olur. “Kaynak” ve “alıcı”, ayrı varlıkların değil, iletişimde yapılması gereken davranışların adlarıdır.
2. Anlam insanların içindedir. Schramm’a göre anlam katılımcıların içinde var olur; alıcının işaretlere verdiği tepkidir. Bu yüzden deneyim dairesi modelin merkezindedir.
3. Model bir haritadır. Berlo süreci fotoğraf makinesiyle karşılaştırır: kare süreci durdurur, olayın kendisi değildir. Schramm’a göre modeli sınayan şey, gerçeğin kopyası olması değil, tahmin yaptırmasıdır.

Newcomb’un modeli buna dördüncü bir varsayım ekler: insanlar bakışlarını dengede tutmaya çalışır; ayrışma gerilim doğurur.

Ayrılık noktası: amaç. Berlo’da kaynağın bir amacı vardır ve iletişim, bir tepki elde etme çabasıdır. Westley ve MacLean ise amaçsız mesajları da modele alır: ileten kişinin etkileme niyeti yoksa o ileti bir X’tir; araya giren C de amaçsızdır. Kitle iletişimini konuşurken bu fark, kimin “kaynak” sayılacağını değiştirir.

Adım adım

Schramm’ın modeli, adım adım

1. Kaynak bir şey paylaşmak ister ve kodlar. Duyguyu ya da bilgiyi, iletilebilecek işaretlere (söz, yazı, jest) çevirir.
2. İşaret kaynaktan ayrılır. Kodlanmış mesaj gönderenden bağımsızdır; Schramm’ın örneği: yazısını baskıya verirken her yazarın hissettiği çaresizlik.
3. Hedef işareti alır ve kodunu çözer: ama yalnızca kendi deneyim dairesinin içindeki anlamlarla.
4. Yorum ve yanıt. İşaretin çağırdığı öğrenilmiş tepkiler onun anlamıdır; bu anlam hedefi bir şey yapmaya iter, yani kodlamaya başlatır.
5. Dönüş. Hedef artık kaynağın yerindedir; verdiği yanıt geri bildirimdir. Geri bildirim yalnızca karşıdan gelmez: kendi sesini duyup telaffuzunu düzelten ya da yazdığını görüp düzelten kişi de kendi mesajından geri bildirim alır.
6. Zincirin gücü. Sistem en zayıf halkası kadar güçlüdür: kaynağın bilgisi, kodlamanın isabeti, iletimin hızı ve doğruluğu, mesajın kaynağın kodladığına denk biçimde çözülmesi, hedefin buna yanıt verebilmesi.

Bu altı adım bir daire gibi okunabilir ama Schramm’ın kendi sözü “uçsuz süreç”tir: iki taraf sürekli rol değiştirir.

Kart

Newcomb’un üçgeni: A, B ve X

Biri sana “bu belgesel harika” diyor. Cümlenin değeri iki şeye bağlı: belgesele ve söyleyene. Aynı cümle sevdiğin bir arkadaşından mı, hiç ısınamadığın birinden mi geldi? Newcomb’un 1953 makalesi bu ikiliği modele çevirir.

Westley ve MacLean’in aktardığına göre olgun bir kişi (B) bir nesneye (X) tek başına yönelmez; karşısında bir A varsa aynı anda hem A’ya hem X’e yönelir. X’e bakışı artık yalnızca X’in kendisine sağlayacağı doyumlara değil, A ile X arasındaki ilişkiye de bağlıdır. Bu yüzden bir görüşün tam anlamı, kimin söylediğinden ayrı anlaşılmaz.

Newcomb’un öngörüsü (Westley ve MacLean’in özetiyle): diğer şeyler eşitken A, X hakkında B’ye bir şey söylediğinde ve B, A’yı seviyorsa (ya da en azından ondan hoşlanmıyor değilse), B’nin X algısı iletişimden sonra öncekine göre A’nınkine daha çok benzer. Newcomb bunu bir “simetriye doğru gerilim” diye kurar; Heider’ın denge fikirlerinden yararlanır. Schramm 1971’de A–B–X’i tutarlılık kuramlarının erken bir örneği sayar.

Böylece model, “mesaj taşıma” çizgisinden “ilişki üçgeni”ne geçer: iletişim, iki kişinin bir şeye bakışını dengede tutmanın yoludur. Sınır da burada: Westley ve MacLean’e göre Newcomb’da A ve B yalnızca kişilerdir; bir sonraki kart bu sınırı nasıl aştıklarını anlatıyor.

Adım adım

Westley ve MacLean: araya bir C girer

1. Basit eylem. A, B’ye X hakkında bir şey iletir (Newcomb). Yüz yüze durumda çok duyu devrededir ve geri bildirim anında döner.
2. Kitle iletişimi farklıdır: duyu çeşitliliği azalır, geri bildirim en aza iner ya da gecikir.
3. B’nin çevresi X doludur. B ihtiyaçlarına ve güvenlik sorunlarına göre seçici yönelir. Bazı X’ler doğrudan ulaşır: pencereden komşunun evinin yandığını görmek, A gerekmeden bilgidir.
4. Erişilemeyen X’ler için C. C, B’nin gereksinimlerine uygun soyutlamaları seçer, ortak anlamlı sembollere dönüştürür ve bir kanaldan iletir. Yazarlar C’yi Lewin’in kapı bekçisi kavramının White tarafından uyarlanmış hâli ve Bush’un “kodlayıcı”sı olarak tanıtır.
5. C kimin vekili? B’nin. C ancak B’nin gereksinimlerini karşıladığı ölçüde ayakta kalır; B birçok C arasından seçer, bu yüzden C’ler dikkat için rakiptir.
6. Üç geri bildirim hattı. B’den A’ya, B’den C’ye ve C’den A’ya. Amaçlı olabilir (öfkeli bir okurun mektubu) ya da amaçsız (satın alma verisi).

Kendi örnekleri hoş: işleri başından aşkın bir ev kadını komşularını dolaşamıyorsa mahalledeki dedikoducu onun C’si olur; uzak bir sınır kolonisi gözcü diker; bir devlet diplomatik servis kurar.

Kart

Berlo: dört öğenin içindeki faktörler

Berlo’nun 1960 tarihli kitabı bir soruyla ilerler: bir iletişim çözümlemesinde neye bakmalı? Cevap altı bileşenli bir model: kaynak, kodlayıcı, mesaj, kanal, kod çözücü, alıcı. İki kişinin konuştuğu durumda kaynak ile kodlayıcı, alıcı ile kod çözücü birlikte ele alınabilir; geriye dört öğe kalır. Ders kitaplarının SMCR dediği kısa hâl budur.

Asıl ağırlık öğelerin içindeki faktörlerde:

• Kaynak (ve aynasında alıcı): iletişim becerileri (yazma, konuşma, okuma, dinleme ve düşünme), tutumlar (kendine, konuya ve karşıdakine), bilgi düzeyi, toplumsal-kültürel sistemdeki yer.
• Mesaj: kod, içerik ve işleyiş (treatment: ne söylendiği kadar nasıl söylendiği); her birinde öğeler ve yapı.
• Kanal: en sade anlamıyla duyular: görme, işitme, dokunma; ara sıra tat ve koku.

Berlo’nun kendi örnekleri hoş: bir satıcı ürüne inanmıyorsa bu mesajına sızar; bir gazetede muhabir, masa editörü, dizgici ve dağıtıcı aynı iletişim ağının parçalarıdır. Bu bir liste modelidir: “nereye bak” der, “ne olur” demez. Berlo’nun kendisi de modelin “doğru” değil, kullanışlı olmaya çalıştığını söyler.

Laboratuvar

Laboratuvar: bir olayı iki modelle çöz

Olay (belgeli). Önyargıyı gülünç düşürmek için bir karikatür dizisi hazırlanmıştı: “Bay Biggott” adlı karakter saçma önyargıları sergiliyordu; örneğin hastanede nakil için yalnızca “altıncı kuşak Amerikalı kanı” istiyordu. Çalışma, Amerikan Yahudi Komitesi’nin araştırma birimi için yapıldı; Columbia’daki Uygulamalı Toplumsal Araştırmalar Bürosu yürüttü. Beklenen yol şuydu: önyargılı okur, Biggott’ın fikirlerinin kendi fikirlerine benzediğini görür, Biggott’ı saçma bulur, fikirlerin saçma olduğunu anlar, önyargısından vazgeçer. Olan başkaydı: karikatürü önce anlayanların bir kısmı, Biggott’la özdeşleşmekten kurtulmaya o kadar uğraştı ki karikatürün asıl noktasını kaçırdı; yazarlar buna “anlayışın raydan çıkması” dedi. (Aynı olayı Şırınga ve Sihirli Mermi Modeli dersinde başka bir soru için de gördün.)

Görev 1: Schramm. Karikatürcünün dairesi ile önyargılı okurun dairesini çiz. Kesişimde ne var? Yazarlar, okurun karikatürü kendi başvuru çerçevesine sokup dönüştürdüğü örnekleri de anlatır.

Görev 2: Newcomb. A karikatürcü, B okur, X önyargı. B kendini A’ya yakın mı hissediyor? Okurun tepkisi A’ya yaklaşma yönünde mi, uzaklaşma yönünde mi?

Görev 3: Boşluk. İki model de “ne olduğunu” söylemez; nereye bakacağını gösterir. (Yorum bize ait; makalenin yazarları da nedenlerin anlatıldığı bölümü “tahmine dayalı” diye nitelendirir.)

Kart

Bir model neyle sınanır?

Bu modellerin kaynak metinleri (Schramm 1954, Westley–MacLean 1957, Berlo 1960) deney raporu değil, kavramsal çerçeve önerisidir; o yüzden “kanıt” bölümü bir deneyi anlatmaz. Yazarlarının kendi ölçütleri şöyle:

• Schramm: iletişimin çoğu merkezî sinir sisteminin “kara kutusu”nda geçer; bu yüzden modeller analoji ve kaba işlevlerdir; sınav, modelin kara kutunun birebir kopyası olması değil, tahmin yaptırmasıdır.
• Westley ve MacLean: modellerinin tam bir kuram olmadığını, bir paradigma olduğunu; değerinin sezgisel yararında yattığını yazar.
• Berlo: hiçbir modelin “doğru” ya da “gerçek” olmadığını, bazılarının daha yararlı olduğunu söyler.

Yine de her modelin sınanabilir bir cümlesi var:

• Newcomb ve Westley–MacLean: A’yı seven B’nin X algısı A’ya yaklaşır.
• Schramm: deneyimler ne kadar az örtüşürse anlaşmak o kadar zorlaşır.
• Berlo: kaynak ve alıcının becerileri arasındaki ilişki, tek başına beceri düzeyinden daha belirleyicidir (bu ilişkiyi iletişimin doğruluğunun, yani fidelity’nin “hayati” belirleyicisi sayar).

Sınavda “modelin kanıtı nedir?” sorusuna dürüst cevap: modelin kendisi kanıt değil, araştırmayı yönlendiren çerçeve; gerçek kanıt modelin borç aldığı alanlarda (sosyal psikoloji, öğrenme kuramı, bilgi kuramı) aranır.

Yanlış anlama avı

Süreç modeli demek daire çizen model demek mi?

Sanılan. “Doğrusal” modeller tek yönlü çizgidir, “süreç” modelleri ise döngü çizer; Schramm’ın dairesel modeli, Berlo’nun SMCR’si ve Westley–MacLean bu yeni kuşaktır. Türkçe Vikipedi’de Berlo’nun modeli “doğrusal iletim modeli” diye anılır ve popüler bir özet geri bildirim eksikliğini sayar.

Kanıtın söylediği. Kaynaklar daha karmaşık:

• Schramm 1954’te “dairesel” demez; sürecin başı ve sonu olmadığını söyler. “Dairesel” etiketi sonradan geldi.
• Berlo “süreç”i bir çizim değil bir bakış olarak tanımlar: öğeler birbirini etkiler, sabit sıra yoktur; ama ilk model altı bileşenli bir listedir ve geri bildirim terimi kitapta ancak öğrenme bölümünde girer.
• Westley ve MacLean “feedback” sözcüğünü tırnak içinde kullanır ve A’nın B’ye bir şey “ilettiğini” yazar; Sapienza ve arkadaşları modeli bu yüzden hâlâ aktarım temelli sayar.

Sonuç: “süreç”, bir çizim biçimi değil bir okuma biçimidir; üstelik yarı yolda kalmış bir okuma: dil hâlâ gönderme, iletme, kodlama dilidir.

Kart

Hâlâ neyi çizemiyorlar?

Bu modeller çizgiyi ağa çevirdi; sınırlarını da dürüstçe söyleyelim.

• Bağlam tek kutuda. Berlo toplumsal-kültürel sistemi kaynak ve alıcının özellik listesine koyar; Schramm 1971’de iletişimin toplumsal katmanlarını (durum, ilişkiler, ilgili gruplar, toplum) ayrıca metinde işler. Carey’nin ritüel görüşü ise iletişimi ortak bir dünyayı paylaşma ve sürdürme olarak okur; bkz. İletişimin Ritüel Görüşü: Carey.
• Aktarım dili sürüyor. Sapienza ve arkadaşlarına göre Westley–MacLean modeli terminolojisi ve kavrayışı yüzünden hâlâ aktarım temelli sayılır.
• Geri bildirim ikincil. Berlo’nun ilk modelinde geri bildirim bileşen değildir; Westley–MacLean’de ise kitle iletişiminde en aza inmiş ya da gecikmiş sayılır.
• Kurumların çıkarı yok. C, alıcının vekili olarak çizilir; sahiplerin çıkarı modelde görünmez (yorum). Westley ve MacLean kısmen farkındadır: bir muhabir gerçekte savunucu gibi davranabilir; yazarlar bunu rol tanımı ile gerçek davranış arasındaki fark sayıp ampirik bir soru olarak bırakır.

Savunanlar ne diyor? Yazarlar modellerin harita olduğunu baştan söylüyor: Berlo süreci kamerayla dondurmanın sınırlarını, Westley–MacLean modelin bir kuram değil bir paradigma olduğunu, Schramm ise ölçütün tahmin olduğunu yazar. “Neden şunu çizmediler?” sorusu kadar “çizdikleri neyi sordurdu?” sorusu da adil bir sorudur.

Laboratuvar

Bugün: kimin geri bildirimi kimin kapısında?

Westley ve MacLean’in 1957 makalesi ekran çağına şaşırtıcı yakın bir tespit içerir: ticaret dergileri, hobi yayınları, kurum bültenleri gibi “özel kitleler” bir kitle iletişimi sayılır mı? Bazıları milyonlarla ölçülen tirajlara ulaşsa da sınırın nerede çizileceği keyfî olmak zorundadır; modelleri böyle bir ayrıma ihtiyaç duymaz, çünkü B’ler ortak sorunlara ne kadar sahip olduklarına göre değişir.

Aşağıdakiler belgeli bulgu değil, modelin bugüne nasıl uygulanabileceğine dair bir düşünce alıştırması (çıkarım):

• Bir mesaj grubunda, bir bültende ya da bir platformda sana hangi olayın ulaşacağını seçen “C” kim ya da ne? Model şunu sordurur: C kimin vekili, senin mi, A’nın mı?
• Üç geri bildirim hattını (B→A, B→C, C→A) kullandığın bir platformda göster: hangisi hızlı, hangisi gecikmeli? 1957’de kitle iletişiminde bu hat “en aza inmiş ya da gecikmiş” sayılıyordu; bugün beğeni ve yorum gibi işaretler onu kısaltmış olabilir. Bunu hipotez say, sonuç sayma.
• Yazarlar amaçlı (mektup) ile amaçsız (satın alma verisi) geri bildirimi ayırır; platformda yaptığın tıklamaların hangisi amaçlı, hangisi amaçsız?

Platformların gerçekte nasıl çalıştığı ayrı bir konudur: bkz. Bilgisayar Aracılı İletişim Kuramları.

Kart

Sınavda böyle sorulur

Sık çıkan kalıplar

• “Kaynak, ileti (mesaj), kanal, alıcı” → Berlo (1960); faktörler: iletişim becerileri, tutumlar, bilgi düzeyi, toplumsal-kültürel sistem.
• “A, B ve X” → Newcomb (1953), ABX; simetri, denge.
• “Kapı bekçisi C rolünü ekleyerek Newcomb’un modelini kitle iletişimine uyarlayan model” → Westley–MacLean.
• “İki dairenin kesişimi, ortak deneyim, kodlayıcı–yorumlayıcı–kod çözücü” → Schramm (1954); Osgood–Schramm.
• Eşleştirme: Schramm → deneyim daireleri; Newcomb → ABX; Westley–MacLean → C ve üç geri bildirim hattı; Berlo → SMCR faktörleri.

Cazip yanlışlar

• “Berlo doğrusal modeldir” → özet kitaplar öyle yazar; Berlo’nun kendi metni süreç vurgular. Sınavda ders kitabındaki sınıflamayı yaz, tartışmada kaynağı an.
• “Schramm’ın modeli 1952” → yazının yazıldığı yıl; yayın yılı 1954.
• “Westley–MacLean 1957’de ilk kez çıktı” → ilk sürüm 1955.
• “SMCR’nin S’si tek bir kişidir” → Berlo’da kaynak ve alıcı davranış adlarıdır.
• Yıllar: Newcomb 1953; Schramm 1954; Westley–MacLean 1957 (ilk 1955); Berlo 1960.

Türkçede alternatif adlar (Türkçe Vikipedi ve derste seçilen karşılıklar)

• Berlo modeli, SMCR modeli, Kaynak–Mesaj–Kanal–Alıcı modeli.
• Newcomb modeli, ABX modeli, ABX iletişim modeli.
• Schramm modeli, Schramm’ın iletişim modeli, Osgood–Schramm modeli, dairesel (döngüsel) model; “deneyim alanı” için “ortak deneyim alanı”.
• Westley–MacLean modeli; “kapı bekçisi” (gatekeeper).
• Sınıflama: doğrusal iletim modelleri, etkileşim modelleri, işlem (süreç) modelleri.

Özet

Özet kartı

• Ortak iddia: iletişim, Lasswell ve Shannon–Weaver’ın çizgisinin ötesinde, katılımcıların ortak deneyimiyle ve dönüşle kurulan bir süreçtir.
• Schramm (1954): kaynak, kodlayıcı, işaret, kod çözücü, hedef zinciri + iki deneyim dairesi + herkes hem kodlar hem çözer + sürecin sonsuzluğu. “Dairesel” ve “deneyim alanı” sonradan gelen etiketlerdir; Osgood’un fikirleri Schramm’ın metninde dipnotla anılır.
• Newcomb (1953): A, B, X; simetriye doğru gerilim; “kim söylüyor” anlamın bir parçasıdır.
• Westley–MacLean (1955/1957): A (savunucu), B (alıcı sistem), C (kanal, kapı bekçisi) ve X; C alıcının vekilidir; üç geri bildirim hattı; amaçlı ve amaçsız iletiler.
• Berlo (1960): kaynak, kodlayıcı, mesaj, kanal, kod çözücü, alıcı (SMCR kısaltması sonradan); becerileri, tutumları, bilgiyi, toplumsal-kültürel sistemi; kod, içerik, işleyiş; duyular.
• Sınırlar: modeller haritadır; dilleri hâlâ aktarım dilidir; bağlam ve iktidar yalnızca kısmen çizilir; “süreç” bir çizim biçimi değil okuma biçimidir.
• Tarihyazımı: Schramm’ın “kurucu” anlatısı, aktarım modelinin “korkuluk” olup olmadığı tartışması, Berlo’nun şırınga anışı: bir model, kendini tanımlarken karşısına neyi koyduğuyla da okunur.
• Sınav: yıllar (1953, 1954, 1957/1955, 1960), harfler (ABX, SMCR, A–B–C–X), Türkçe alternatif adlar, Berlo’nun “doğrusal” etiketi.