Lasswell ve Shannon–Weaver Modelleri

Hikâye

1948: iki metin, tek sözcük, ters yönler

Aynı yıl, iki ayrı dünyada iki metin yayımlandı ve ikisi de “iletişim”i anlatıyordu.

Birincisi New York’ta, bir din ve toplum enstitüsünün 1946–47 kışında verilen konferanslarından derlenen bir kitapta çıktı: The Communication of Ideas, derleyeni Lyman Bryson. Siyaset bilimci Harold Lasswell oradaki yazısında iletişimi beş soruyla tarif etmeyi önerdi: kim, ne söylüyor, hangi kanaldan, kime, ne etkiyle? Lasswell formülü Bu soruların merkezinde söylenenin içeriği ve etkisi var.

İkincisi aynı yılın temmuz ve ekim aylarında, bir telefon şirketinin teknik dergisi Bell System Technical Journal’da iki parça hâlinde yayımlandı. Yazarı Claude Shannon girişte, mesajların çoğu zaman bir anlamı olduğunu kabul eder; ama hemen ekler: “These semantic aspects of communication are irrelevant to the engineering problem”.

Yani biri “ne denmiş, ne yapmış?” diye sorar, öteki “anlamı bir kenara bırak, mesaj ne kadar doğru taşınır?” diye. Kitle iletişimi kuramlarının ilk yıllarını bu iki cümlenin gerilimiyle okuyabilirsin. Bu ders ikisini de tanıtıyor; bir de ikisinin sonradan nasıl yanlış okunduğunu gösteriyor.

Hikâye

Telefon şirketi anlamı neden hesaba katmadı?

Hayal et: bir telgraf hattının iki ucunda birer telgrafçı var. Bir gün hattan bir şirketin en içten mektubu geçiyor, ertesi gün bir topun üç cepten birine rastgele yuvarlanmasıyla üretilmiş işaretler. Hat için ikisi arasında fark yok; ikisini de aynı özenle taşımak zorunda.

Bu düşünce Shannon’dan yirmi yıl önce, Bell laboratuvarlarının mühendisi R. V. L. Hartley’den geliyor. 1928’de Bell System Technical Journal’da “bilgi” için fiziksel esaslara dayanan bir ölçü aradı ve bunun için psikolojik etkenlerin ayıklanması gerektiğini yazdı. Örneğinde bir su altı telgraf kablosunun ucunda kolu elle oynatan operatörün gönderdiği işaret dizisini, bir topun üç cepten birine yuvarlanmasına bağlı bir düzenek de üretebilir; kablo için ikisi aynıdır.

Shannon bu mirası devraldı. 1948 makalesi, kuramın temelini Nyquist’in ve Hartley’nin çalışmalarında bulduğunu söyler ve Hartley’nin logaritmik ölçü önerisini “en doğal seçim” diye anar. Mühendisin işi hangi mesajın gönderileceğini tahmin etmek değil, sistemi her olası mesaja hazırlamaktır: hangisinin seçileceği tasarım anında bilinmez.

Yani anlamın dışarıda kalması bir kayıtsızlık değil, bir iş tanımıdır: hattı işleten, taşıdığı sözün ne dediğine bakmadan onu bozmadan taşıyabilmek zorundadır.

Kart

Üç isim ve kim kimdir

Bu dersin üç ana adı birbirine pek benzemez.

• Harold Lasswell (1902–1978): siyaset bilimci. Savaş propagandasını incelediği Propaganda Technique in the World War 1927’de çıktı; sonraki yıllarda hukuk ve siyaset bilimi profesörü oldu.
• Claude Shannon (1916–2001): matematikçi ve elektrik mühendisi; 1941’de Bell Telefon Laboratuvarları’na katıldı.
• Warren Weaver (1894–1978): matematikçi, ama asıl mesleği bilim yöneticiliği; 1932–1955 arasında Rockefeller Vakfı’nın doğa bilimleri bölümünün başındaydı.

Weaver, Shannon’ın iş arkadaşı değil, makalesini genel okura açan yorumcusudur. 1949’da Illinois’daki bir yayınevinden çıkan kitapta iki metin yan yana durur: Weaver’ın giriş yazısı ve Shannon’ın makalesi. “Shannon–Weaver modeli” adı bu ortaklıktan gelir; ama sistem şemasını çizen Shannon’dır, Weaver’ın yazısı onu yorumlar ve genişletir.

Kısa bir zaman çizgisi:

• 1927: Lasswell’in propaganda kitabı
• 1928: Hartley’nin bilgi ölçüsü
• 1941: Shannon Bell’de
• 1948: Lasswell’in yazısı (kitapta) ve Shannon’ın makalesi (temmuz–ekim)
• 1949: Shannon–Weaver kitabı
• 1956: Shannon’ın “Bandwagon” başyazısı
• 1960: Wright’ın işlevsel çözümleme makalesi

Kart

Beş soru, beş araştırma alanı

Lasswell’in önerdiği şey bir kuram değil, bir soru listesi: bir iletişim eylemini tarif etmenin kullanışlı yolu, şu beş soruyu yanıtlamak. Kim? Ne söylüyor? Hangi kanaldan? Kime? Ne etkiyle? Lasswell formülü

Hayal et: sabah gazetesinin manşeti. Onu kim yazdı, ne dedi, hangi gazetede çıktı, kimler okudu, okuyunca ne yaptılar?

Her soru bir araştırma alanının kapısıdır:

• Kim? → kontrol analizi (iletişimi başlatan ve yönlendiren kurumlar ve kişiler)
• Ne söylüyor? → içerik analizi
• Hangi kanaldan? → medya analizi
• Kime? → izleyici analizi
• Ne etkiyle? → etki analizi

Ders kitaplarında bu liste çoğu zaman kutu ve oklarla çizilmiş bir “model” olarak görünür. Oysa yazının amacı, iletişimin bilimsel incelemesini düzenlemektir; bazı kuramcılar bu yüzden “model” yerine “formül” ya da “yapı” demeyi tercih eder. Lasswell’in kendi vurgusu da iletişim eylemini parçalara ayırmaktan çok, toplumsal sürecin bütünü içinde görmektir; sıradaki kart bunu gösteriyor.

Son soruya da dikkat: “ne etkiyle?” bir soru. Etkinin büyük mü küçük mü, doğrudan mı dolaylı mı olduğu formülün içinde yazmıyor.

Kart

Üç işlev: toplum kendine nasıl haber verir?

Lasswell’in yazısında soru listesi kadar önemli bir fikir daha var: iletişimin toplum için ne işe yaradığı. Ona göre iletişim üç iş görür:

1. Çevreyi gözetleme: topluluğa ve parçalarına yönelen tehdit ve fırsatları haber vermek.
2. İlişkilendirme: toplumun parçalarının çevreye tek bir yanıt vermesini eşgüdümlemek.
3. Aktarım: toplumsal mirası bir kuşaktan ötekine geçirmek.

Hayal et: kıyıdaki bir kasabaya fırtına yaklaşıyor. Meteoroloji uyarısı ve iskeledeki dalga ölçümü gözetimdir. Belediyenin, balıkçıların ve okulun aynı önlem konusunda anlaşması, yerel gazetedeki “ne yapmalı?” tartışması ilişkilendirmedir. Büyüklerin çocuklara “geçen kış ne olmuştu” diye anlattığı hikâye aktarımdır.

İşlev dili, beş sorudan farklı bir soru sorar: tek tek mesajların ne yaptığını değil, iletişimin bir toplum için ne yaptığını. Bu, işlevselci geleneğin dilidir: toplum, birbirine bağlı ve kendini düzenleyen bir sistem gibi düşünülür ve her parçanın bütüne katkısı sorulur. Kişi düzeyindeki “bu haberi neden izliyorum?” sorusu ise sonraki bir yaklaşımın, kullanımlar ve doyumların konusudur (Kullanımlar ve Doyumlar). İşlevlerin ayrıntısı Medyanın İşlevleri dersinde.

Bir uyarı: Lasswell’in listesi üç maddedir. Dördüncü olarak eklenen “eğlence” ona ait değil; bunu derin kartta göreceğiz iletişimin üç toplumsal işlevi.

Kart

Shannon’ın şeması: bir noktadaki mesajı başka bir noktada yeniden üretmek

Shannon makalesine, iletişimin “temel sorunu”nu şöyle koyarak başlar: bir noktada seçilmiş bir mesajı, başka bir noktada ya aynen ya da yaklaşık olarak yeniden üretmek.

Bunun için bir sistem çizer Shannon–Weaver modeli:

• Bilgi kaynağı: mesajı ya da mesaj dizisini üretir (telgrafta harf dizisi, telefonda zamana bağlı bir ses dalgası).
• Verici: mesajı kanala uygun bir sinyale çevirir (telefonda ses basıncını elektrik akımına, telgrafta harfleri nokta ve çizgilere).
• Kanal: sinyalin taşındığı ortam (bir çift tel, bir koaksiyel kablo, bir radyo frekansı bandı, bir ışık demeti).
• Alıcı: vericinin tersini yapar, sinyalden mesajı geri kurar.
• Hedef: mesajın gönderildiği kişi ya da şey.

Çizimde bir de gürültü kaynağı var; sinyale kanalda karışır gürültü.

Weaver aynı düzeneği insan konuşmasına uygulayarak anlatır: seninle konuşurken benim beynim bilgi kaynağı, ses mekanizmam verici, hava kanal, kulağın ve ona bağlı sinirin oluşturduğu düzenek alıcı, senin beynin hedeftir. Yani kutular mühendislik dilinden ödünç alınmış olsa da insan iletişimine de uyarlanabilir gibi durur. Shannon’ın kendisi bu genişlemeye temkinle bakacak; bunu eleştiri bölümünde göreceğiz.

Laboratuvar

Laboratuvar: yirmi soru oyunuyla bit ölçmek

Bir oyun oynayalım: aklından 1 ile 16 arasında bir sayı tut, ben evet/hayır sorularıyla bulayım.

İlk soru: “8’den büyük mü?” Cevap ne olursa olsun seçenekler yarıya iner. Her soru seçenekleri yarıya indirdiği için 16 seçenek 4 soruda tek sayıya düşer (16, 8, 4, 2, 1).

Shannon’ın bit’i tam olarak bu: bir evet/hayır sorusunun cevabı kadar belirsizlik. Sözcüğü J. W. Tukey önermiş; binary digit, yani ikili basamağın kısaltması. Weaver de 16 eşit seçenekli bir durumu 4 bit diye anlatır.

Dikkat: burada “bilgi”, cevabın anlamı değil, seçenek sayısı ve olasılıkları. Weaver’ın çarpıcı örneği: iki mesaj arasında seçim yapıyorsun; biri Kral James İncili’nin bütün metni, öteki yalnızca “Evet.” Bilgi, mesajın içeriğine değil seçim durumuna bağlı olduğu için bu durum, ikisi eşit olasılıklıysa, 1 bit sayılır.

Olasılıklar eşit değilse ölçü düşer: bir mesaj neredeyse kesin seçiliyorsa belirsizlik de bilgi de azdır. Yağmurun hiç yağmadığı bir çölde “bugün yağmur yok” haberi neredeyse hiç bilgi taşımaz; “bugün yağmur var” çok taşır. (Bu son örnek bizim; ilke Weaver’dan.) Formüller için derin karta bak entropi.

Kart

Weaver’ın üç düzeyi: teknik, anlamsal, etkililik

Weaver, Shannon’ın matematiğini genel okura açarken önce bir harita çizer: iletişimde üç ayrı düzeyde sorun çıkabilir Weaver’ın üç düzeyi.

• Düzey A, teknik sorun: semboller ne kadar doğru iletilir?
• Düzey B, anlamsal sorun: iletilen semboller istenen anlamı ne kadar isabetle taşır?
• Düzey C, etkililik sorunu: alınan anlam davranışı istenen yönde ne kadar etkiler?

Hayal et: bir ilçede sel uyarısı SMS’i gönderiliyor. Telefonların bir kısmında mesaj bozuk karakterlerle geliyor: A düzeyi. Mesaj eksiksiz ulaşıyor ama “tahliye” sözcüğü bazılarına “hazır olun” gibi geliyor: B düzeyi. Herkes doğru anlıyor, ama kimse evinden çıkmıyor: C düzeyi.

Weaver anlamsal sorunun ne kadar derin olabileceğini kendi örneğiyle gösterir: bir Rus izleyicinin ABD haber filmindeki görüntüden çıkardığı anlam. Etkililik düzeyini ise açıkça propaganda kuramına bağlar; ona göre iletişim ya davranışı etkiler ya da ayırt edilebilir bir etkisi yoktur. Bu bakış, Lasswell’in “ne etkiyle?” sorusuna yakın duruyor (bu bizim yorumumuz).

Shannon’ın kuramı doğrudan yalnızca A düzeyine aittir. Weaver’ın iddiası ise A’daki sınırların B ve C için de geçerli olduğu, A düzeyi kuramının kayda değer ölçüde B ve C için de bir kuram sayılabileceğidir. Bu iddia sonradan çok tartışıldı (derin kartlarda).

Kart

İkisinin de sessizce kabul ettikleri

İki model farklı sorular sorar ama aynı evde otururlar. Sessiz varsayımları şunlar:

• Mesaj önceden vardır. Kaynak mesajı seçer, sonra gönderir. Mesajın yolda ortak biçimde kurulduğu bir tablo yok.
• Akış tek yönlüdür. Kutular sırayla dizilir, oklar ileri gider. Ana şemalarda geri bildirim yok.
• İletişim bir eylemdir. Başı ve sonu olan bir olay: gönderildi, ulaştı, etkiledi.
• Etki amaçtır. Weaver, iletişimin ya davranışı etkilediğini ya da ayırt edilebilir bir etkisi olmadığını söyler; Lasswell’in formülü de son soruyu etkiye ayırır.

Ama farklar da önemli:

• Lasswell toplum düzeyinde düşünür: iletişim, toplumun çevresine uyumunu sağlayan işlevlerdir. Bu yaklaşım işlevselci gelenekle anılır ve sistemi istikrarlı tutan işlevi öne çıkarır.
• Shannon istatistiksel düşünür: bilgi, tek bir mesajın içeriği değil, olası mesajlar kümesi üzerinden tanımlanır. Weaver’ın deyişiyle bilgi, ne dediğinle çok, ne diyebileceğinle ilgilidir.

İkisi de iletişimcinin ne yaptığını iyi tarif eder; alıcıyı ise çoğu zaman yalnızca ‘hedef’ ya da ‘izleyici’ olarak kutuda bırakır. Sonradan etkileşim modelleri (örneğin Schramm’ınki) çoğu amaç için bu doğrusal modellerin yerini aldı (Süreç Modelleri: Schramm, Berlo, Westley–MacLean, Newcomb) doğrusal aktarım modeli.

Adım adım

Bir telgrafın yolculuğu, adım adım

Bir telgraf mesajını sisteme koyup adım adım izleyelim:

1. Kaynak seçer. Kaynak, olası mesajlar kümesinden birini seçer: “GELİYORUM”.
2. Verici kodlar. Harfler nokta, çizgi ve boşluklardan oluşan bir işaret dizisine çevrilir. Bu işleme kodlama denir.
3. Kanal taşır. İşaret dizisi tel üzerinde ilerler.
4. Gürültü karışır. Hat, kaynağın istemediği bir şeyler ekler: parazit, hatalı bir çizgi.
5. Alıcı çözer. Alıcı vericinin tersini yapar, işaretleri yeniden harfe çevirir.
6. Hedef okur. Mesaj, gönderilenle aynı ya da ona yakın biçimde varış noktasına ulaşır.

Asıl şaşırtıcı sonuç yedinci adımın gizli hâlinde: Shannon, kanalın bir kapasitesi olduğunu; kaynağın ürettiği bilgi hızı bu kapasiteyi aşmadıkça uygun kodlarla hatanın istenildiği kadar küçültülebileceğini; kapasite aşılırsa hangi kod olursa olsun hatanın belli bir alt sınırın altına inmeyeceğini gösterdi. Yani gürültü iletişimi imkânsız kılmaz; iletilebilecek miktarı sınırlar.

Bir de not: Shannon bu sonucun bir tür varlık kanıtı olduğunu, iyi kodları elle tutulur biçimde kurmanın ayrı bir iş olduğunu makalesinin tartışma bölümünde kendisi yazar.

Laboratuvar

Laboratuvar: bir telgrafı iki cetvelle ölçmek

Şimdi iki modeli aynı belgeli olaya uygulayalım. Önce kendin dene, sonra karşılaştır.

Olay. 1917’nin başında Almanya Dışişleri Bakanı Arthur Zimmermann, Meksika’daki Alman temsilcisine şifreli bir telgraf gönderdi: ABD savaşa girerse Meksika’ya ittifak öneriliyordu. İngiliz istihbaratı mesajı çözdü, 24 Şubat’ta ABD hükümetine sundu; Amerikan basını 1 Mart’ta yayımladı, ABD 6 Nisan 1917’de savaş ilan etti.

Görev 1: Lasswell. Kim: Zimmermann. Ne: şifreli bir ittifak önerisi. Kanal: telgraf hatları; İngiltere 1914’te Almanya’nın kablolarını kesmişti, Almanya tarafsız ülkelerden ödünç hatlar kullandı ve İngilizler bu hatları dinledi. Kime: hedeflenen Meksika hükümetiydi; fiilen Amerikan kamuoyuna ulaştı. Etki: amaç ABD’yi güney sınırında oyalamaktı; sonuç, Amerikan öfkesinin büyümesi oldu.

Görev 2: Shannon. Kaynak: mesajı seçen Zimmermann. Verici: mesajı şifreleyip hatta veren işlem. Kanal: hat. Alıcı: karşı uçtaki çözme. Hedef: Meksika hükümeti. Gürültü? Okuduğum kaynaklarda hat bozulmasına dair bir ayrıntı yok; bilmediğini söylemek de bir bulgudur.

Görev 3: Boşluk. Hattı dinleyip şifreyi çözen İngilizleri hangi kutuya koyacaksın? Ne gürültü ne alıcı: iki şemada da onlara kutu yok, ama olayın seyrini onlar değiştirdi.

Kart

Beş soru, beş dosya çekmecesi

Bir formülün ‘kanıtı’ doğru çıkması değil, işe yaramasıdır. Lasswell’in soruları araştırmayı sınıflamakta işe yaradı: pek çok çalışmayı beş çekmeceden birine koyabiliyorsun.

• Kontrol analizi: Kim? Gazetenin sahibi kim, editör ne tür baskılar altında?
• İçerik analizi: Ne söyleniyor? Hangi tema kaç kez geçiyor?
• Medya analizi: Kanalın kendisi neyi değiştiriyor?
• İzleyici analizi: Kime ulaşıyor, kimler izliyor?
• Etki analizi: İzleyen ne düşünüyor, ne yapıyor?

Lasswell’in kendi 1927 kitabına bu gözle bakınca ilginç bir düzen görürsün: bir bölüm propaganda örgütlenmesine, bir dizi bölüm propagandanın işlediği temalara (savaş sorumluluğu, düşmanı şeytanlaştırma, zafer yanılsaması…), son bölüm de “Propagandanın Sonuçları”na ayrılmıştır. Bu bizim okumamızdır; Lasswell bölümleri beş sorunun karşılığı diye anmaz.

Formülün izini sonraki çalışmalarda da görürsün: Braddock 1958’de iki soru ekledi (hangi koşullarda, hangi amaçla); Wright üç işlevi 1960’ta işlevsel çözümlemeye dönüştürdü. Shannon–Weaver şeması ise Türkçe bir ders kitabında ana akım kitle iletişimi anlayışının temeli ve gürültü fikrini sürece sokan model olarak anılır; devamı Süreç Modelleri: Schramm, Berlo, Westley–MacLean, Newcomb dersinde.

Hikâye

Söz verdi, kırk beş yıl sonra tutuldu

1948’de Shannon bir söz verdi: gürültülü bir kanal bile, bilgi hızı kapasitenin altında kaldıkça, istediğin kadar az hatayla kullanılabilir. Sözün bir kusuru vardı: nasıl yapılacağını göstermiyordu. Makalenin tartışma bölümünde kendisi de, bazı basit durumlar dışında, ideale yaklaşan bir kod dizisinin açıkça tarif edilemediğini yazar.

Limite yaklaşan pratik kodlar zamanla geliştirildi. 1993’te Berrou, Glavieux ve Thitimajshima “turbo kodlar” adlı yeni bir kod sınıfını sundu; bit hata oranı bakımından performansı Shannon sınırına yakındı. Teorik vaat ile pratik yapı arasında yaklaşık kırk beş yıl vardı.

Kuramın asıl kanıtı budur: mühendislikte işe yarıyor. Shannon’ın ölüm haberi, bugün bütün iletişim hatlarının saniyede bit olarak ölçüldüğünü ve bunu kesinleştirenin onun kanal kapasitesi kavramı olduğunu söyler. Ama bu, “kuram insan iletişimini de açıklar” demek değil. Shannon 1956’da açıkça uyardı: insanın bazı durumlarda ideal bir çözücü gibi davranması matematiksel değil deneysel bir olgudur ve deneylerle sınanmalıdır.

Kısacası: kanıt bir yerde çok güçlü (hatlar ve kodlar), başka yerde henüz sorulmamış bir soru (insan ve anlam).

Kart

Doğrusal model itirazı: kim neyi, hangi gerekçeyle söyledi?

Lasswell ve Shannon–Weaver, ders kitaplarında çoğu zaman aynı torbaya konur: “doğrusal, tek yönlü modeller”. Türkçe yazından bir örnekte Lasswell modeli için “hedef kitleyi pasif” gören ve propaganda analizine uygun bir model dendiği, Shannon–Weaver için ise insanın duygusal durumunun tamamen göz ardı edildiği yazılır. İtirazlar genelde şunlar doğrusal aktarım modeli:

• Geri bildirim yok: alıcı yalnızca alıyor, yanıt vermiyor.
• Alıcı pasif: izleyici kutunun sonunda bekliyor.
• Anlam ve bağlam dışarıda: özellikle Shannon–Weaver için, ama Lasswell’in soru listesi de bağlamı anmaz; Braddock’un 1958’de formüle eklediği “hangi koşullarda?” sorusu ise bağlamı öne çıkarır.
• İletişim = aktarım: James Carey bu görüşe “aktarım görüşü” adını verip, iletişimi bir ortak dünyayı paylaşmak ve sürdürmek olarak gören “ritüel görüşü”yle karşılaştırdı (İletişimin Ritüel Görüşü: Carey).

Savunanlar ne diyor? Bazı yazarlara göre bu itirazların çoğu, formülün sonradan çizilmiş kutulu ve oklu sunumlarına yöneliktir; McQuail ve Windahl’ın 1993’te belirttiği gibi, kutular ve oklar çizilene kadar elde bir formül vardır. Sapienza ve arkadaşları da bütün yanlış okumalara rağmen modelin bugün de ilgili ve yararlı olduğu sonucuna varır. Shannon–Weaver tarafında ise Weaver’ın kendisi şemaya anlam kutuları eklemeyi önermişti (derin kart).

Hikâye

Shannon’ın kendi freni: 1956 başyazısı

Bir kuram popülerleşince ilk uyaran kimi zaman kurucusu olur. Shannon’ın 1956’da bir mühendislik dergisinin bir sayfalık başyazısında yaptığı tam olarak buydu. Bilgi kuramı, diye yazdı, “something of a scientific bandwagon” hâline gelmişti; biyolojiden psikolojiye, dilbilimden ekonomiye herkes “bilgi”, “entropi”, “fazlalık” gibi sözcükleri kendi alanına taşıyordu.

Uyarısı birkaç noktada toplanır:

• Kuramın temel sonuçları çok özel bir yöne doğrultulmuştur; psikoloji, ekonomi ve öteki sosyal bilimlerle ilgili olmak zorunda değildir. Çekirdeği matematiktir.
• Başka alanlara uygulamak “not a trivial matter of translating words to a new domain”: yavaş ve sıkıcı bir hipotez ve deney sürecidir.
• Kendi evini düzenli tut: yayınlarda titizlik, gösterişten önce araştırma.

Yedi yıl önce Weaver’ın yazısı daha umutluydu: A düzeyindeki kuramın B ve C düzeyleri için de anlamlı olabileceğini savunmuştu. Bir profilde ise Shannon’ın, kuramının anlam sorusunu ele alamayacağını ve buna göre tasarlanmadığını vurguladığı aktarılır.

Yani ders kitaplarında tek bir kutuya konan “Shannon–Weaver” yaklaşımının içinde bile iki ton var: mühendisin temkini ve yorumcunun umudu.

Yanlış anlama avı

Lasswell bir “şırınga” kuramcısı mıydı?

Sanılan. Lasswell, medyayı izleyiciye doğrudan ve anında etki eden bir şırınga (ya da sihirli mermi) gibi gören ilk kuramcıdır. Türkçe ders kitaplarından birinde de onun propaganda çalışmalarına dayanılarak “gümüş kurşun” ve hipodermik iğne gibi kuramların geliştirildiği yazılır.

Kanıtın söylediği. İşin iki yanı var.

Bir yanda Lasswell propagandanın gücünü küçümsemez: 1927 kitabında onu modern dünyanın en güçlü araçlarından biri sayar.

Öte yanda aynı kitabın “sonuçlar” bölümü etkiyi kesin bir olgu gibi değil, tartışmalı bir konu gibi ele alır: propagandanın kesin etkisinin büyük ölçüde bir tahmin meselesi olduğunu, yenilen ülkelerin propagandanın etkisini abarttığını, etkisini onunla iç içe geçmiş öteki denetim araçlarından ayırmanın zor olduğunu ve propagandanın çatışan cephelerin her iki tarafında da bulunduğunu yazar. 1948 formülü de etkiyi bir cevap olarak değil, bir soru olarak koyar.

Tarih yazımı da hikâyeyi sorgular. Sproule’a göre iki savaş arası propaganda eleştirmenlerini “sihirli mermi” kuramcıları diye anlatan standart hikâye, 1940’tan sonra ortaya çıkan bir mittir. Şırınga modelinin kendisi için Şırınga ve Sihirli Mermi Modeli dersine bak.

Kısacası: Lasswell güçlü etki olasılığını ciddiye alan biriydi; ama sonradan ona yüklenen “şırınga kuramı” kesinliği, metinlerinde yok.

Kart

Bugün: cebindeki Shannon, bildirimlerindeki Lasswell

Shannon her cebinde. Bir QR kodun köşesi lekelenmiş ve telefon yine de okuyor: bunun sebebi bilerek eklenmiş fazlalık. QR kod, veriye bir Reed–Solomon kodu ekleyerek hata düzeltir; Denso Wave’in sayfası dört düzey sunar: kod sözcüklerinin yaklaşık yüzde 7, 15, 25 ve 30’una kadar olan kısmı onarılabilir. Shannon’ın 1948’deki fikri (kodda bırakılan fazlalık gürültüye karşı korur) kâğıt üzerindeki bir kareye dönüşmüş durumda. Bir tez de CD’lerden cep telefonlarına, modemlerden MP3’e kadar pek çok teknolojinin Shannon’ın fikirlerini taşıdığını sayar.

Lasswell’in beş sorusu da dijital dünyada kaybolmadı, yalnızca karıştı. Aşağıdakiler kaynaklarda belgelenmiş bulgular değil, bizim akıl yürütmemiz: bir viral paylaşımda ‘kim?’ sorusu hesap mı, bot mu, marka mı diye çoğalıyor; ‘hangi kanaldan?’ sorusu bir algoritmanın sıralamasıyla iç içe geçtiği için ‘kime?’ sorusunu da belirliyor; ‘ne etkiyle?’ ise ölçmesi en zor soru olarak kalıyor. Formül hâlâ bir kontrol listesi olarak işe yarar, ama cevaplar tek kutuya sığmıyor.

Küçük bir deney: telefonundaki son üç bildirime beş soruyu sor. ‘Kim?’ sorusunun cevabını bulmak ne kadar sürdü? Bir bildirimin kanalı, hangi bildirimin sana ulaşacağını da belirliyorsa, kanalı ‘yalnızca taşıyıcı’ saymak yeterli mi?

Kart

Sınavda böyle sorulur

Sık çıkan kalıplar

• “‘Kim, ne söylüyor, hangi kanaldan, kime, ne etkiyle?’ formülü kime aittir?” → Harold Lasswell (1948).
• “Kaynak, verici, kanal, alıcı, hedef ve gürültü hangi modelin öğeleridir?” → Shannon ve Weaver.
• Eşleştirme: Lasswell → beş soru ve üç işlev; Shannon–Weaver → bit, entropi, gürültü; Weaver → üç düzey.
• “Lasswell’in üç işlevini say.” → gözetim, ilişkilendirme, aktarım.

Cazip yanlışlar

• “Lasswell şırınga modelinin kuramcısıdır” → sonradan yüklenen bir etiket; kaynaklarda daha karmaşık.
• “Eğlence Lasswell’in dördüncü işlevidir” → hayır; sonradan eklenir, genellikle Wright’a atfedilir.
• “Weaver Bell Laboratuvarları’nda çalışıyordu” → hayır; Rockefeller Vakfı.
• “Shannon–Weaver modeli anlamı ölçer” → hayır; anlamı mühendislik sorununun dışında tutar, Weaver anlamı B düzeyine koyar.
• Yıllar: Lasswell 1948; Shannon’ın makalesi 1948 (temmuz–ekim); Shannon–Weaver kitabı 1949. Kaynaklar modelin yılını 1948 ya da 1949 diye yazabilir; ikisi de bir gerçeğe dayanır.

Türkçede alternatif adlar

• Lasswell modeli, Lasswell formülü, Lasswell’in genel iletişim modeli; yazımda “Laswell” ve “Lasswel” de görülür.
• Shannon–Weaver: Enformasyon Kuramı, Matematiksel İletişim Modeli/Kuramı, bilgi kuramı.
• Parçalar: bilgi (enformasyon) kaynağı, verici, kanal, alıcı, hedef, gürültü (kaynağı); fazlalık (redundancy), entropi (bazı kitaplarda “enformasyonda eksiklik”).
• Beş analiz: kontrol (kaynak), içerik, medya (kanal), izleyici ve etki analizi.

Özet

Özet kartı

• 1948: Lasswell’in beş sorusu (kitapta) ve Shannon’ın makalesi (temmuz–ekim) ayrı dünyalardan, ters bir iş bölümüyle çıkar: biri içerik ve etkiyi sorar, öteki anlamı mühendislik sorunu dışında bırakır.
• Lasswell: kim, ne söylüyor, hangi kanaldan, kime, ne etkiyle; beş araştırma alanı (kontrol, içerik, medya, izleyici, etki analizi). Üç toplumsal işlev: gözetim, ilişkilendirme, aktarım. Eğlence sonradan eklenir.
• Shannon–Weaver: kaynak, verici, kanal, alıcı, hedef ve gürültü; bit, entropi, fazlalık; kanal kapasitesi altında hata istenildiği kadar küçülür.
• Weaver: teknik (A), anlamsal (B), etkililik (C) düzeyleri; anlamsal alıcı ve gürültü önerisi. Weaver Shannon’ın iş arkadaşı değil, yorumcusudur.
• Şırınga yanılgısı: Lasswell propagandayı güçlü sayar ama kesin etkisinin tahmin işi olduğunu da yazar; etiket sonradan yüklenmiştir.
• Eleştiri: doğrusal, tek yönlü, geri bildirimsiz, anlamsız; Carey’nin aktarım/ritüel ayrımı. Shannon 1956’da kendi kuramının aşırı yayılmasına karşı uyardı.
• Bugün: QR kodlardan modemlere hata düzeltme; Lasswell’in soruları kontrol listesi olarak hâlâ işe yarar ama kutulara sığmaz.
• Sınav: üç işlev (dördüncü değil), 1948/1949 yılları, Türkçe alternatif adlar.