Kavram
Jakobson’un dil işlevleri
Jakobson’s functions of language
Roman Jakobson’a göre sözlü bir iletinin altı işlevi vardır: göndergesel, duygusal, çağrı, şiirsel, kanal teyidi (fatik) ve üstdilsel. Her işlev bir iletişim etkenine yönelir; bir iletide çoğu zaman biri baskındır.
Jakobson (1960) sözlü iletişimin altı etkenini sayar ve her etkene bir dil işlevi karşılık getirir. Bağlama yönelen ileti göndergesel işlev görür: dünyadan söz eder. Göndericiye yönelen ileti duygusal işlev görür: konuşanın tavrını, duygusunu taşır. Alıcıya yönelen ileti çağrı işlevi görür: alıcıyı harekete geçirmek ister. İletinin kendisine, yani nasıl söylendiğine yönelen ileti şiirsel işlev görür. Temasa (kanala) yönelen ileti kanal teyidi (fatik) işlevi görür: hattın açık olduğunu denetler ya da sohbeti sürdürür. Kodun kendisine yönelen ileti üstdilsel işlev görür: dil hakkında konuşur.
Jakobson’a göre hiçbir ileti tek işlevli değildir; farklar işlevlerin hiyerarşisindedir. Bir iletide en üstteki işlev, iletinin başat işlevidir. Model dilbilimciden çıkmıştır ve iletinin neyi başarmaya çalıştığını sorar, ne kadar doğru taşındığını değil.
Örnek
“Alo, sesim geliyor mu?” kanal teyididir; “Uçak kalkmıştır” göndergesel; “Eyvah, uçak kalkmıştır” aynı olguya duygusal bir katman ekler; “Çıkışa yürüyün” çağrıdır.