Kavram
kitle toplumu
mass society
Ölçeğin büyümesiyle topluluk ve aracı grup bağlarının çözüldüğünü, elitlerin kitle baskısına, kitlelerin de elit seferberliğine açık hâle geldiğini ve medyanın bu arenayı yönettiğini söyleyen fikir ailesi; tek bir kuram değil.
Kitle toplumu, bir toplumun ya da bir kesiminin büyük ölçüde toplu ilişkilerle örgütlendiğini söyleyen bir modeldir: kurumlar insanlarla tek tek değil, ayrıştırılmamış bir yığın olarak ilgilenir. Kornhauser’a göre bu, nüfus büyük olduğu için değil, faaliyetlerin ölçeği büyük olduğu için ortaya çıkar; ulusal pazarlar, ulusal örgütler, izleyici ve seçmen kitleleri yerel topluluğu, etnik ve dinsel cemaatleri ve sınıf topluluklarını ikinci plana iter.
Ölçüt sayı değil, bağların kurulma biçimidir: binlerce birbirine benzeyen köyden oluşan bir toplum, ilişkiler köy merkezli kaldığı sürece kitle toplumu sayılmaz. Kuramın çekirdeği iki yönlü bir formüldür: elitler kitle baskısına erişilebilirdir, kitleler de elitlerce seferber edilmeye açıktır; aradaki tampon olan aracı gruplar zayıflamıştır. Kitle iletişim araçları bu arenayı yönetir, çünkü bütün nüfusa aynı anda aynı şeyi gösterebilen tek araçtır.
Kavramın iki damarı vardır: yükselen kitleden korkan aristokratik (sağ) damar ve atomize insanların yukarıdan seferber edilmesinden korkan demokratik ve sol damar. Savaş sonrası araştırmalar atomlaşma iddiasını zorladı ve terim belirsizliği ve değer yüklü oluşu yüzünden sosyolojide gözden düştü; yine de büyük ölçekli toplumların ilişkilerini soran yazarlar var.
Örnek
(Hayalî örnek.) Sendikaların, derneklerin ve mahalle örgütlerinin çöktüğü bir ülkede siyasetçilerin ekranlardan doğrudan halka seslenmesi, kuramın ‘erişilebilir elit ve seferber edilebilir kitle’ resminin bir örneği olurdu.