Kitle İletişim Araçlarının Tarihi

Hikâye

8 Ocak 1815: Barıştan sonra yapılan savaş

Barış anlaşması 24 Aralık 1814’te Gent’te imzalandı. On beş gün sonra, 8 Ocak 1815’te, Amerikalılarla İngilizler New Orleans önünde büyük bir muharebeye girdi. Peki neden? Çünkü ne ordular ne de Amerikan Kongresi antlaşmanın imzalandığını biliyordu; haber Atlantik’i daha geçememişti. Amerikalıların bir kısmı barışı ve muharebeyi hemen hemen aynı günlerde, ocak ayı içinde öğrendi. Antlaşma ise şubat ayında ABD tarafında onaylandı.

Bir düşün: savaşın bitişine, bir haberin yolculuk süresi yüzünden geç kalınıyor. İnsanlar bir kâğıt parçasının hâlâ yolda olması yüzünden çatışıyor. Bugün aynı mesafeyi bir mesaj saniyeler içinde aşıyor; o zaman asıl soru, hızın nasıl bir dünya kurduğu.

Bu ders tam olarak bu soruyu izleyecek: bilgi ne kadar hızlı, ne kadar ucuz, kaç kişiye ve kimin izniyle ulaşabiliyor? Cevap her yeni araçla değişti; bu kurs boyunca göreceğin kuramların her biri de bu değişimin bir sahnesinde doğdu. Yazıdan matbaaya, gazeteden telgrafa, radyodan internete kadar tek bir hikâye anlatacağız: araçlar değiştikçe kim kime, ne kadar hızlı konuşabiliyor?

Laboratuvar

Her araca sorulacak dört soru

Bu derste bin yılı aşkın bir yolculuğu aynı dört soruyla tarayacağız. Bunlar bir kuram değil, sana verdiğim bir çalışma çerçevesi; ama tarihin dağınık tarihlerini toplamada işe yarıyor:

1. Üretim: Kim yayımlayabiliyor ve bunun maliyeti ne?
2. Menzil: İleti kaç kişiye ve ne kadar uzağa ulaşıyor?
3. Hız: Olayla haber arasında ne kadar zaman geçiyor?
4. Denetim ve dönüt: Kim izin veriyor, kim kesebiliyor; alıcı cevap verebiliyor mu?

Küçük bir deney. (Varsayımsal örnek.) Bir köyde duyuruları her sabah cami avlusunda bir görevli yüksek sesle okuyor. Şimdi aynı duyuruyu bir matbaa binlerce kâğıda basıyor. Hangi soruların cevabı değişti? Menzil ve maliyet: bir kişinin sesi yerine bin kâğıt. Denetim de: görevliyi durdurmak kolay, ama kâğıtlar dağıldıktan sonra toplamak zor.

Her kartta bu gözlüğü tak: tarihsel “ilklerin” çoğu, bu dört sorudan birinin cevabını değiştirdiği için önemlidir. Bir aracı “yeni” yapan şey makinesi değil, bu cevapların kayması. Küçük bir kural: dört soruya da tek cümlelik cevap veremiyorsan, o aracı henüz anlamamışsın demektir; kartı bir daha oku.

Kart

Zaman merdiveni: on yedi basamak

Aşağıdaki tarihlerin her biri kartlarda ayrıntısıyla geçecek; buraya yalnızca iskeleti koyuyorum. Her tarih, bir “ilk” iddiasının güvenilir kaynaklara dayanan hâlidir; “ilk” dendiğinde hep bir parantez açık kalır.

• 868: tarihi belli, ahşap kalıpla basılmış en eski kitap, Elmas Sutra
• 1377: Kore’de hareketli metal harfle basılan Jikji
• 1454–55: Mainz’da 42 satırlık İncil
• 1605: Strazburg’da düzenli basılan ilk haber sayfası
• 1727–1729: Müteferrika matbaasına izin ve ilk kitap
• 1831: Takvim-i Vekayi
• 1833: New York’ta bir kuruşluk Sun
• 1839: Daguerreotipinin insanlığa armağan edilmesi
• 1844: Morse’un Washington–Baltimore hattı
• 1860: Tercüman-ı Ahval
• 1895: Lumière kardeşlerin parayla girilen gösterimi
• 1920: KDKA radyosunun seçim sonuçlarını yayımlaması ve Anadolu Ajansı’nın kuruluşu
• 1927: İstanbul Radyosu
• 1936: BBC’nin televizyon hizmeti
• 1968: TRT’nin deneme yayını
• 1989–1993: Web önerisi ve kamuya açılması

Kart

Dersin tek cümlelik iddiası

İddia: Kitle iletişiminin tarihi makinelerin tarihi değil, üretim, menzil, hız ve denetim cevaplarının kayma tarihidir; makine bu kaymayı mümkün kılar ama tek başına belirlemez.

Bu cümlenin iki yarısı da önemli.

Birincisi: araçlar gerçekten önemli. Matbaası olan şehirler, olmayanlardan sonraki yüzyılda daha hızlı büyüdü ve Protestan olma olasılığı daha yüksekti; bunu iki iktisat çalışmasından göreceksin. ABD’de televizyonun bölge bölge yayılması bile seçime katılma oranını etkiledi.

İkincisi: aynı teknik, farklı toplumlarda farklı sonuç verdi. Hareketli harf Çin’de icat edildi ama orada baskın hâle gelmedi; çünkü binlerce işaretli bir yazıda bütün sayfayı tek blok olarak oymak daha ucuz kaldı. Penny press için de Michael Schudson, yalnızca teknolojiye ya da okuryazarlığa dayanan açıklamaları yetersiz bulur; ona göre belirleyici olan “demokratik piyasa toplumu” denen ortamdı.

Bu yüzden kurs boyunca şu ikiliği taşıyacağız: araç bir ortam sunar; ortamı kullanan insanlar, kurumlar ve para işlerin sonucunu belirler. Sonraki derslerdeki kuramlar (örneğin sinema ve çocuklar için Payne Fund Çalışmaları ve Mars'tan Gelen İstila, televizyon için Kültivasyon (Ekme) Kuramı) bu ikiliğin farklı ağırlıklarla yorumlarıdır.

Kart

Küçük sözlük: bu derste sık geçecek sözcükler

Kartlarda takılmaman için önce sözcükleri toplayalım:

• Kitle iletişim araçları: aynı iletiyi aynı anda çok sayıda, birbirini tanımayan alıcıya ulaştıran basılı, elektronik ve dijital kanallar kitle iletişim araçları
• Hareketli harf: her harfin ayrı bir parça olduğu basım tekniği; blok basımdan farkı, sayfanın tamamının tek bir kalıp olmaması hareketli harf
• Kolofon: kitabın başında ya da sonunda basımı yapanı, yeri ve tarihi bildiren not. 42 satırlık İncil’de yoktur.
• Penny press: bir kuruşa sokakta satılan, geliri reklamdan sağlayan 1830’ların gazetesi penny press (bir kuruşluk gazete)
• Haber ajansı: haberi bir kez toplayıp birçok gazeteye satan kuruluş haber ajansı
• Yayıncılık (broadcast): aynı programın bir merkezden çok sayıda alıcıya aynı anda ulaştırılması yayıncılık (broadcast)
• Ferman ve fetva: padişahın yazılı buyruğu ve şeyhülislamın dinî-hukukî görüşü; Müteferrika’nın matbaa izni bu ikisiyle çıktı.

İpucu: bu derste “ilk” sözcüğünü sık sık tırnak içinde göreceksin. Çünkü bir şeyin ilk olması, neyi ilk saydığına, yani tanıma bağlıdır: ilk dizgi, ilk tarihli baskı, ilk düzenli gazete birbirinden farklı yarışlardır.

Hikâye

“Broadcast”: tarlaya tohum savurmak

1. yüzyılın ortalarında bir çiftçi, tohumu sıra sıra ekmek yerine geniş bir alana elle savuruyor. İngilizce bu yönteme broadcast diyordu: “geniş” ile “atmak” sözcüklerinin birleşimi. Sonra sözcük “geniş yayılan” anlamına kaydı; radyo için kullanımı ise 1921–22 dolaylarında kayda geçti.

Benzetme şaşırtıcı biçimde yerinde. Tohum savuran kişi, toprağı tek tek tanımaz; hangi tohumun nereye düştüğünü de bilmez. Radyo yayıncısı da kimlerin dinlediğini bilmeden herkese aynı programı “savurur”. Eski araçlarla fark şurada: mektubun bir adresi vardı, abonelikle satılan gazetenin bir abone listesi vardı; yayıncılıkta alıcı, yüzü görünmeyen bir kalabalıktı.

Bir rastlantı daha: bu kursta göreceğin kültivasyon (ekme) kuramı da tarım kökenli bir benzetmeye dayanır Kültivasyon (Ekme) Kuramı. Yayıncılık tohumu savurur; kültivasyon ise yıllarca aynı tohumların ekilmesinden hangi ürünün çıktığını sorar. İki benzetme yan yana konunca, yayıncılığın “nasıl”ı ile kuramın “ne oldu”su birbirini tamamlıyor. Türkçede aynı işi “yayın” sözcüğü görüyor: radyo yayını, televizyon yayını. Tarım izi sözcükte silinmiş; ama “yaymak” fiili aynı fikri, yani bir şeyi geniş bir alana serpmeyi taşıyor.

Yanlış anlama avı

Efsane kontrolü: “Matbaayı Gutenberg icat etti”

Sanılan. Gutenberg 1450’lerde matbaayı icat etti; ondan önce dünya el yazmasıyla yaşıyordu; basılı kitap Avrupa’dan dünyaya yayıldı.

Kaynakların söylediği.

• Tarihi belli, günümüze ulaşan en eski basılı kitap Çin çıkışlıdır: Elmas Sutra, 11 Mayıs 868 tarihli ve ahşap kalıpla basılmış.
• Hareketli harf de Doğu Asya’da denendi: Çin’de Bi Sheng’in 1040’lı yıllardaki pişmiş kil harfleri, alimlerden Shen Kuo’nun yazdığı kadarıyla bilinir. Kore’de Jikji, 1377’de hareketli metal harfle basıldı; BnF’ye göre Gutenberg İncil’inden 78 yıl önce.
• Mainz’daki İncil ise 1454–55 dolaylarında basıldı; Gutenberg’in basımevi, matbaa tekniğinin Avrupa’daki öncüsü olarak değerli, ama “dünyada ilk” değil.

Peki Gutenberg’in payı ne? Avrupa’da hareketli metal harfle kitap üretiminin erken ve belgelenmiş öncülerinden biri olması. Yani hikâyeyi düzeltince Gutenberg küçülmüyor; hikâye büyüyor: basım fikri Doğu Asya’da da Avrupa’da da, farklı ortamlarda denendi (aralarındaki olası bağlantılar bu derste ileri sürülmüyor). Bu, ilk kartın uyarısına döner: araç bir ortam sunar; sonucu ortamı kullananlar belirler.

Hikâye

Elimizdeki belge bir dava: Gutenberg’in gerçekten bilinenleri

6 Kasım 1455’te bir noter, Mainz’da bir yargılamanın özetini yazıyor. Karşı karşıya, zengin Johann Fust ile Johannes Gutenberg var. Fust iki kez 800 gulden borç vermiş; şimdi parasını geri istiyor. Noter Helmasperger’in yazdığı bu belge, Gutenberg’in basım girişimi hakkındaki en önemli çağdaş kaynak olarak günümüze ulaştı; 1734’te bulundu. Gutenberg’in izini 1434’ten beri Strazburg’da kuyumcu olarak sürebiliyoruz; Mainz’a dönüşünün ilk kanıtı da bir borç belgesi (1448). Yani hayatının belgeleri, çoğu zaman para işlerinin belgeleri.

Şimdi şaşıracağın kısım: ünlü 42 satırlık İncil’de ne kapak sayfası ne kolofon var, yani kitap kime ait diye sormak zorunda kalıyoruz. Kitabın hiçbir yerinde Gutenberg’in adı geçmiyor; ona bugün genel kabulle atfediliyor. Kaynaklar en fazla 180 nüshanın basıldığını, bunların dörtte birinin parşömene basıldığını tahmin ediyor.

Bu detay dersimiz için önemli: tarih yazımı “kim, neyi, ne zaman yaptı?” sorusunu belgeyle cevaplayan bir işti; belge yoksa, cevabın önüne “muhtemelen” gelir. Efsane, o boşluğu güzel hikâyelerle doldurur. Biz boşluğu boş bırakıyoruz.

Adım adım

1605: El yazısı haber bülteninden basılı gazeteye

Gazete bir bulgu değil, bir sıkışma sonucu doğdu. Adım adım:

1. Bültenler. Johann Carolus, Strazburg’da zengin abonelere elle yazılmış haber bültenleri satıyordu.
2. Darboğaz. Her bülteni elle çoğaltmak zaman yiyordu. Carolus 1604’te bir matbaa satın aldı ve 1605 yazında bültenlerini basmaya başladı.
3. Hazır zemin. Johannes Weber’e göre 1600 dolaylarında gereken her şey hazırdı: kitap basımı tekniği, kamuya açık düzenli bir posta rölesi ve dünyanın dört bir yanındaki muhabirlerin oluşturduğu bir ağ.
4. Gazete. Strazburg’da 1605’te ilk düzenli, basılı haber sayfası çıktı; Dünya Gazeteler Birliği 2005’te bu tarihi kabul etti.
5. Yayılma. 1620’lere gelindiğinde Orta Avrupa’da çeşitli gazeteler dolaşıyordu; 17. yüzyılın ikinci yarısında gazeteler en çok okunan dünyevi metinlerdi. Weber’e göre asıl sonuç şuydu: siyasi yaşamın olayları ve kişileri artık düzenli olarak kamuya duyuruluyordu.

Dikkat: “ilk gazete” iddiaları, gazetenin nasıl tanımlandığına bağlıdır: düzenli mi, basılı mı, herkese satılan mı? İngiltere’de en eski gazete unvanı için de rakip iddialar var; hangisinin haklı çıktığı ölçüte göre değişir.

Hikâye

1833: Bir kuruşluk gazete ve Ay’daki yarasa-insanlar

3 Eylül 1833, New York. Benjamin Day, The Sun’ın ilk sayısını çıkarıyor: fiyatı bir kuruş. O günün gazeteleri altı kuruştu ve yıllık aboneliğe dayanıyordu; Sun ise sokakta tek tek satılıyordu, satıcıları “newsboy”lardı ve geliri ağırlıklı olarak reklamdan geliyordu. İçerik de değişti: mahkeme ve polis haberleri, yerel olaylar, insan hikâyeleri. Adı penny press.

Bu yeni ticaretin “ürünü” haberdi ve satış, haberin ilgi çekiciliğine bağlıydı. 25 Ağustos 1835’te Sun altı bölümlük bir dizi başlattı: ünlü astronom John Herschel’in Ümit Burnu’ndaki dev teleskobuyla Ay’da bitkiler ve yarasa kanatlı insanlar görüldüğü anlatılıyordu. Gerçekte dizi bir kurguydu; yazarının, Sun’ın muhabiri Richard Adams Locke olduğu bilinir. Gazete hilesini hiçbir zaman açıkça itiraf etmedi; Locke, yalnızca beş yıl sonra özel bir yazışmada kabul etti.

Bu hikâye bize iki şey öğretir. Birincisi: haber artık bir ticaret ürünü. İkincisi: Michael Schudson, penny press’i yalnızca teknik yeniliğe değil, “demokratik piyasa toplumu”na bağlar ve “haber” denen şeyin kendisinin bu dönemde yerleştiğini savunur.

Adım adım

Telgraf: haber para eder, hız yarışa dönüşür

1815’te Atlantik’i aşan bir haber haftalar sürdü. Elli yıl sonra aynı mesafe dakikalara indi. Adım adım nasıl?

1. 24 Mayıs 1844. Samuel Morse, Washington’daki Yüksek Mahkeme salonundan, Baltimore’daki Alfred Vail’e “What hath God wrought” mesajını gönderdi. İlk hat pek az kullanıldı; ama birkaç yıl içinde elli kadar telgraf şirketi çalışmaya başladı.
2. 1846. New York’un beş gazetesi, Meksika Savaşı haberlerinin maliyetini paylaşmak için ortak bir düzenek kurdu; bu, sonradan Associated Press oldu. Gazeteler savaş haberini New Orleans’tan Charleston’a atlı postayla taşıyıp oradan telgrafla New York’a geçirdi.
3. Ajanslar. Havas 1835’te Paris’te kuruldu ve güvercinden telgrafa en hızlı aracı arıyordu. Paul Julius Reuter 1850’de Aachen ile Belçika arasındaki telgraf boşluğunu güvercinlerle doldurdu; 10 Ekim 1851’de Londra’da telgraf bürosunu açtı ve Calais–Dover kablosuyla Londra ile Paris arasında borsa fiyatlarını iletti.
4. Okyanus. 1858’de döşenen transatlantik kablo birkaç hafta içinde bozuldu; 27 Temmuz 1866’da Great Eastern’in döşediği kablo kalıcı oldu. Haftalar, bir güne, hatta dakikalara indi.

Sonuç: haber, mekândan kopan bir ürün oldu. 1860’ların sonunda üç büyük ajans (Havas, Reuters ve Wolff) Avrupa’daki hizmet alanlarını aralarında paylaştı. Gazeteler artık aynı metni aynı gün yayımlıyordu; bu, sonraki derslerin gündem ve kapı bekçiliği tartışmalarına giden yolun ilk taşıdır.

Kart

Görüntü çoğalır: fotoğraf, yarı ton ve sinema

Kelimeler basılabiliyordu; peki görüntüler? İşte üç adım.

1839: Devletin armağanı. 19 Ağustos 1839’da Arago, Daguerre’in yöntemini akademilere sundu. Fransız devleti yöntemi özel kâr için patentlemek yerine kamuya açtı ve insanlığa armağan olarak duyurdu. Yayılma hızlıydı: ilk ihracat sevkiyatı 6 Eylül’de Berlin’e ulaştı.

1880: Gazeteye giren fotoğraf. Fotoğraf çekilebiliyordu ama gazete makinesine giremiyordu; gazeteler görüntüyü ağırlıkla gravür ve ahşap baskı olarak veriyordu. 4 Mart 1880’de New York Daily Graphic, “A Scene in Shantytown, New York” başlıklı görüntüyü yarı ton (halftone) tekniğiyle bastı; bu, bir gazetede yayımlanan ilk yarı ton fotoğraf olarak anılır. Stephen Horgan yarı tonu 1897’de dönen baskı makinelerine uyarladı; fotoğrafın gazetede geniş ölçekte kullanılması ancak böyle mümkün oldu.

1895: Karanlıkta ortak izleme. 28 Aralık 1895’te Lumière kardeşler Paris’te Grand Café’de günlük Fransız yaşamından kısa sahneleri parayla gelen izleyicilere gösterdi. Sinema, bir salonda topluca, aynı anda aynı hareketli görüntüyü izlemek demekti; dört sorumuzun dilinde değişen şey menzilden çok ortak deneyim biçimiydi.

Bu üç adım bir arada: görüntü önce kamuya açık bir yöntem olarak yayıldı, sonra gazeteye girdi, sonra hareket kazandı. Çocuklar ve sinema üzerine yapılan ilk büyük araştırmaları Payne Fund Çalışmaları ve Mars'tan Gelen İstila dersinde göreceksin.

Adım adım

Evin içine giren yayın: radyo ve televizyon

1920’lere gelindiğinde bir haberi aynı anda binlerce eve aktarmanın yolu bulundu. Sahneleri sırayla:

1. 2 Kasım 1920, Pittsburgh. KDKA, Harding–Cox başkanlık seçiminin sonuçlarını yayımladı; sonuçlar Pittsburgh Post’un bürosundan telefonla istasyona iletiliyordu. İstasyona lisans 27 Ekim 1920’de verilmişti. Amaç, alıcı cihaz satışlarını artırmaktı.
2. Britanya, 1922–1927. British Broadcasting Company, 1922’de kuruldu; ilk yayın 14 Kasım 1922’de Londra’daki 2LO stüdyosundan çıktı. 1927’de John Reith yönetiminde, kraliyet fermanıyla British Broadcasting Corporation oldu. Böylece iki model yan yana durur: alıcı satmak için kurulmuş ticari bir istasyon ve lisans bedeliyle yürüyen bir kamu yayıncısı.
3. 2 Kasım 1936, Londra. BBC, Alexandra Palace’tan düzenli televizyon hizmetini başlattı: 405 satırlık görüntü, günde iki saat, haftada altı gün.
4. Ortak sonuç. Aynı program, aynı anda, evde dinleniyor. Bu, “yayıncılık” kavramının senkron ve özel-alan boyutudur yayıncılık (broadcast).

Dikkat: “dünyanın ilk düzenli televizyon yayını” iddiası ölçüte bağlıdır. Almanya bir yıl önce düzenli ama 180 satırlık, daha düşük çözünürlüklü bir yayın başlatmıştı. “İlk”in üzerine kurduğun her cümleye tanımı da ekle.

Kart

Matbaa gerçekten bir şey değiştirdi mi? İki iktisat çalışması

“Matbaa Avrupa’yı değiştirdi” iddiası kulağa doğru gelir; ama kanıtı nedir? İki iktisatçı bunu şehir şehir sayarak sınadı.

Jeremiah Dittmar (2011). 1400’lerde matbaası olan Avrupa şehirleri, 1500–1600 arasında benzer şehirlerden yüzde 60 daha hızlı büyüdü. Bu şehirler matbaa kurulmadan önce bir üstünlüğe sahip değildi; matbaacılar da “elverişli” şehirleri kasıtlı seçmiş değildi.

Jared Rubin (2014). 1500’e kadar en az bir matbaası olan şehirlerin, 1600’e gelindiğinde Protestan olma olasılığı en az 29 yüzde puan daha yüksekti.

İki çalışma da benzer bir yola başvurur: matbaanın Mainz’dan dışarı doğru yayıldığını bilerek, bir şehrin Mainz’a uzaklığını, matbaanın şehre gelişi için bir araç olarak kullanır. Nedeni şu: eğer matbaalı şehirler zaten zengin ve okumuşsa, büyümeyi matbaaya yazmak yanlış olur; uzaklık, bu karışıklığı ayıklamaya yarar.

Burada makalelerin özetlerdeki iddiasını aktarıyoruz. Mesaj açık: “teknoloji değiştirir” demek, kâğıt üzerinde bir sezgi değil, sayılabilir bir iddiadır ve sayıldığında bile ortalama bir ilişkiyi gösterir; her şehir için geçerli bir kural değildir.

Hikâye

Yeni araç, yeni seçmen: radyo ve televizyon doğal deneyleri

Bir araç aniden bir yere gelince ilginç bir doğal deney doğar: gelmeden önce ve sonra, gelen ve gelmeyen yerlere bakabilirsin.

Radyo ve Yeni Düzen (1930’lar). David Strömberg, radyonun yaygınlaştığı yıllarda büyük bir Yeni Düzen yardım programına baktı. Temel bulgusu: radyo dinleyicisi çok olan ABD ilçeleri, daha fazla yardım aldı. Yardım yoksul ve işsizlik oranı yüksek ilçelere daha çok gidiyordu; ama bunlar sabit tutulduğunda bile radyonun etkisi büyük ve anlamlıydı. Açıklamanın mantığı: yeni bir kitle aracı, kimin bilgili olduğunu ve dolayısıyla hangi politikaların çıkacağını değiştirir.

Televizyon ve sandık. Matthew Gentzkow, televizyonun pazar pazar farklı zamanlarda girişini kullandı ve seçime katılımın düştüğünü buldu; tahminine göre 1950’lerden bu yana katılımdaki düşüşün dörtte biri ile yarısı arasını açıklıyordu. Önerdiği mekanizma: televizyon geldiğinde insanlar gazete ve radyo tüketimini azalttı; siyasi bilgi de düştü. Bu etkiler, gazetelerin çokça, televizyonun ise çok az işlediği ara dönem kongre seçimlerinde en büyüktü.

İki bulgu farklı yönlere işaret ediyor: radyoda dinleyicisi çok olan ilçeler kazandı; televizyonda ise gazete ve radyodan kayış siyasi bilgiyi düşürdü. Dolayısıyla “yeni araç iyidir/kötüdür” sorusu yanlış sorudur; “hangi eski aracın yerini aldı ve kimin ilgisini çekti” doğru sorudur.

Yanlış anlama avı

Efsane kontrolü: “Her yeni araç aynı boş korkuyla karşılandı”

Sanılan. Bugün sosyal medyadan korkuyoruz; ama insanlar hep yeni araçlardan korktu ve hep abartıldı. Yani korkular boştur.

Kaynakların söylediği. Korku döngüsü gerçek; ama “hep boş” sonucu çıkmıyor.

• Platon’un Phaidros diyaloğunda Sokrates, yazının mucidi Theuth ile Mısır kralı Thamus’un hikâyesini anlatır. Thamus’a göre yazı, öğrenenlerde unutkanlık yaratacak ve gerçek bilgelik yerine bilgelik görüntüsü verecektir.
• 1545’te Conrad Gessner, kitap bolluğunu “confusing and harmful abundance of books” diye adlandırır (Blair’in aktardığı çeviriyle).
• Ann Blair’e göre 16.–17. yüzyıl bilginleri bu bolluğa alfabetik dizin, başvuru kitapları ve not alma kısayolları gibi yeni araçlarla karşılık verdi.

Dikkat: bu tarihsel benzerlik, korkuların hepsinin haksız olduğunu göstermez. Gentzkow’un televizyon bulgusu, yeni bir aracın gerçekten gazete ve radyo tüketimini ve siyasi bilgiyi azaltabildiğini gösterir. Hikâyenin dersi: her korkuyu doğrudan tarihe havale etme; “hangi eski alışkanlık neyle yer değiştiriyor?” diye sor. Ufak bir ironi de var: yazının unutkanlık yaratacağı kaygısını bugün, yazıya dökülmüş bir metin sayesinde tartışıyoruz.

Yanlış anlama avı

Güzel açıklama, yanlış tarih: ters piramit

Sanılan. Haber yazımında en önemli bilgiyi en başa koyan “ters piramit”, Amerikan İç Savaşı’nda (1861–65) doğdu; çünkü yeni telgraf hatları güvenilmezdi ve önemli bilgiyi başa almak gerekiyordu. Başka açıklamalar da dolaşır: Kuzey’in bilgi politikası ya da yayıncıların ticari rekabeti.

Kaynağın söylediği. Horst Pöttker, New York Herald ve New York Times’ın içerik çözümlemesine bakarak, ters piramidin ancak yaklaşık yirmi yıl sonra, 1880’lerde yaygınlaştığını bulur. 1880–1890 arasında yayıncılar, başlıklar ve resimler gibi araçlarla ürünlerinin anlaşılırlığını sistematik biçimde artırmaya çalışmıştı. Pöttker bu yüzden ters piramidi, haberin iletişim kalitesini güçlendirmeye çalışan mesleki bir çabanın sonucu olarak yorumlar.

Bu kart neden kursta? Çünkü “teknoloji şunu doğurdu” türü hikâyeler cazibelidir: kısa, akılda kalır, tek nedenlidir. Oysa telgraf gerçekten önemliydi, ama ters piramit örneği, teknik bir neden ile tarih arasındaki bağın ölçülmesi gerektiğini gösterir. Sağlam bir bilgi, “herkes böyle söylüyor” cümlesiyle değil, sayılmış bir kanıtla ayakta durur. Yöntem de basit: gazetelerin kendi sayfalarına bakıp hangi yılda hangi yazım kalıbının kaç kez kullanıldığını saymak.

Kart

Web ve sonrası: eski araçlar ölmedi, üst üste bindi

Mart 1989’da CERN’de çalışan Tim Berners-Lee, bilim insanlarının bilgi paylaşımı için bir sistem önerdi. 1990’da ilk site, tarayıcı ve sunucu hazırdı. 30 Nisan 1993’te CERN, Web yazılımını kamuya açık alana bıraktı, yani herkes onu ücretsiz kullanabilecekti.

Dört sorumuzla bakalım (bu dört cevap dersin yorumudur, ölçülmüş bir bulgu değil). Üretim: yayın yapmanın maliyeti çok düştü. Menzil: küresel. Hız: neredeyse anında. Denetim: yeni bir durumla karşılaşıyoruz; “kim izin veriyor?” sorusunun cevabı çoğu zaman bir devlet dairesi ya da yayın yönetmeni değil, bir platform oluyor. Platform tartışmasını Platform Toplumu dersinde ayrıntılı göreceksin.

Ama bir uyarı: “yeni araç eskiyi bitirir” yanılgısına düşme. Pew Research’ün Ağustos 2025 anketinde ABD’li yetişkinlerin yüzde 86’sı akıllı telefon, bilgisayar ya da tabletten en azından ara sıra haber alıyordu; ama televizyon yüzde 64, radyo yüzde 44, basılı yayınlar yüzde 25 ile hâlâ ortadaydı. Sosyal medya ise yüzde 53’te. Yani tarih, “yerine geçme”den çok “katman katman birikme” gibi işliyor. Bu ders boyunca dolaşan eski araçların çoğu bugün de bizimle.

Laboratuvar

Mini laboratuvar: bir günlük medya kazısı

Kendi gününü küçük bir arkeoloji kazısına çevir. Dün ne gördüğünü, okuduğunu ya da dinlediğini beş satırla yaz. Sonra her satıra dört soruyu sor: Kim üretti? Kaç kişiye ulaşıyor? Ne kadar hızlı geldi? Kim denetliyor, ben cevap verebiliyor muyum?

(Varsayımsal örnek.) Bir öğrencinin günü şöyle olabilir: sabah telefonda bir haber ajansı metnini okuyor; öğlen radyoda bir bülten dinliyor; akşam bir dizi izliyor; gece bir arkadaşının paylaştığı bir video izleyip yorum yazıyor; ders çalışırken basılı bir kitaba bakıyor.

Bu tek gün içinde neredeyse bütün ders zamanını yaşamış oluyor: haber ajansı (1835’ten beri), radyo (1920’ler), televizyon benzeri yayıncılık, ağ (1990’lar) ve basılı kitap (bin yıl öncesinden). Asıl soru şu: hangisinde cevap verme imkânın var? Yayıncılıkta alıcı çoğu zaman yalnızca dinleyicidir; ağda ise cevap verme imkânı arttı.

Bu alıştırmayı ders bitince tekrar yap: bu kez her araç için bir de “bunun hakkında hangi kuramın sorusunu sorardım?” diye ekle. Örneğin dizi için Kültivasyon (Ekme) Kuramı, haber akışı için gündem belirleme (Gündem Belirleme) akla gelebilir.

Yanlış anlama avı

Efsane kontrolü: “Osmanlı matbaayı yasakladı”

Sanılan. Osmanlı sultanları matbaayı yasakladı: II. Bayezid 1485’te, I. Selim 1515’te. Bu yüzden ilk matbaa ancak 1727’de kuruldu.

Kaynağın söylediği. Kathryn Schwartz’ın 2017 tarihli makalesi bu anlatıyı kaynağına kadar izler:

• Yazara göre yasağı yayımlayan ilk kişi görünüşe göre Fransız rahip ve kozmograf André Thevet’tir: 1584’te Paris’te basılan bir kitabında anlatır ve kaynak göstermez.
• Yazar, bu fermanları gördüğünü söyleyen kimseye rastlamadığını belirtir; yani belgeler ortada yok.
• Thevet’in tarihi bile tutarsızdır: Bayezid’in fermanını, İspanya’dan Yahudilerin geldiği yıldan dokuz yıl önceye, 1483’e koyar. Oysa Osmanlı’nın ilk matbaacıları o göçmenlerdi.
• Osmanlılarla yirmi yıl temas etmiş kont Luigi Marsigli (1658–1730), Osmanlıların basımın yasak olduğu için basmadığı fikrini yanlış buluyordu.
• İstanbul’da 1493’te İspanya’dan gelen Yahudiler bir matbaa kurdu; iddia edilen iki ferman arasındaki 32 yılda Yahudiler ve Hıristiyanlar matbaa açtı.

Sonuç. Schwartz’a göre eldeki kaynaklar sultanların basımı yasakladığı fikrini desteklemiyor; bu iddia, Avrupalı bilginlerin “Osmanlılar neden basmıyor?” sorusuna verdikleri bir cevap olarak doğdu. Bunun anlamı, Osmanlı’da basımın hızla yayıldığı değil; yavaşlığın nedenini yasakta aramanın kanıta dayanmadığıdır.

Hikâye

1729: İlk kitabın başına ferman ve fetva basıldı

Hayal et: 1729’da Vankulu Lügati’ni eline alıyorsun. Sözlüğe girmeden önce başka bir şey okuyorsun: kitabın başına basılmış bir ferman ve bir fetva. Bu, gerçek bir uygulamadır; matbaacı, işine izin verildiğini herkese göstermek istemiş görünüyor.

Bu matbaacı İbrahim Müteferrika’ydı İbrahim Müteferrika. Erdel doğumlu, Unitaryen Hıristiyanlıktan Müslümanlığa geçmiş bu Osmanlı görevlisi 1726’da basımın yararlarını anlatan Vesîletü’t-tıbâa adlı bir risale yazdı. Risalede sözlük, tarih, tıp, astronomi, coğrafya, seyahatname ve mantık kitaplarını basmak istediğini; fıkıh, tefsir, hadis ve kelam kitaplarını ise dışarıda bıraktığını söylüyordu.

İzin iki basamakta çıktı. Önce Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi, basımı uygun buldu; şart olarak bilgili düzeltmenlerin atanmasını istedi. Sonra III. Ahmed’in fermanı geldi. Kaynaklar izni Temmuz 1727 (Zilkade 1139) olarak verir. İlk kitap ise 1729’da çıktı; 1742’ye kadar yaklaşık on yedi eser basıldı (kaynaklara göre 16–17 eser).

Dikkat çekici olan şu: Schwartz’a göre ferman, matbaayı yasal hâle getiren bir belge gibi değil, Müteferrika’nın kendi projesini tanıtmak için harcadığı çabanın izi gibi okunmalı. Yeni bir aracın meşruiyeti, çoğu zaman aracın kendisinden önce kurulması gereken bir iştir.

Kart

Devletin gazetesinden özel girişime: Takvim-i Vekayi, Tercüman-ı Ahval, Tasvir-i Efkâr

Aynı dört soruyu Osmanlı basınına uygula: kim konuşuyor?

• Takvim-i Vekayi (Kasım 1831). II. Mahmud döneminde çıkan devlet gazetesi. Amacı, iç ve dış kamuoyunu daha düzenli ve hızlı biçimde bilgilendirmekti; Avrupa örnekleri model alınmıştı. Fransızca baskısı Le Moniteur ottoman dört gün sonra yayımlandı; Ermenice, Rumca, Arapça ve Farsça baskılar 1832’de geldi. Bazı nüshaların devlet görevlilerine zorunlu olduğu belirtilir.
• Ceride-i Havadis (1840). İngiliz William Churchill’in çıkardığı, özel ama devlet izniyle yayımlanan gazete.
• Tercüman-ı Ahval (22 Ekim 1860). Âgâh Efendi’nin yayımcılığında, Şinasi’nin ilk sayılarda yazı işlerini yürüttüğü gazete; Türkler tarafından, devlet desteği almadan çıkarılan ilk özel gazete olarak anılır. Şinasi’nin mukaddimesi, gazeteyi bir düşünce ve tartışma gazetesi olarak tarif eder.
• Tasvir-i Efkâr (27 Haziran 1862). Şinasi’nin kurduğu, Osmanlı’nın dördüncü Türkçe gazetesi; Namık Kemal’in 1865’te Şinasi’nin Avrupa’ya gitmesinin ardından yönettiği, Jön Türklerin buluşma yeri.

Dört sorudaki kayma (bu, dersin yorumudur): konuşan devletten, bir yabancıya, sonra Türk girişimcilere geçti; okur haber “alan” kişi olmaktan çıkıp tartışmaya çağrılan kişiye doğru kaydı.

Adım adım

Ankara’nın ajansı, İstanbul’un radyosu, TRT’nin ekranı

Cumhuriyet’in medya tarihi kısa bir tarih listesiyle başlar; ama her tarihin arkasında bir “kim konuşuyor?” sorusu var.

1. 6 Nisan 1920: Anadolu Ajansı. Yunus Nadi ve Halide Edib, Ankara’da Milli Mücadele’yi iç ve dış kamuoyuna duyurmak için bir ajans kurdu; ad “Türk Ajansı”, “Ankara Ajansı” ve “Anadolu Ajansı” seçenekleri arasından seçildi. Benzetme olarak: Havas’ın 1835’teki mantığı, yani haberi bir kez toplayıp çok yere dağıtmak.
2. 6 Mayıs 1927: İstanbul Radyosu. İlk yayın Sirkeci’deki Büyük Postane’nin bodrumundan yapıldı; postane kapısındaki bir hoparlör halka dinletiyordu. Yayın, özel bir şirket olan Türk Telsiz Telefon A.Ş. eliyle yürütülüyordu.
3. 28 Ekim 1938: Ankara Radyosu resmen işletmeye açıldı.
4. 1 Mayıs 1964: TRT. Radyo yayınları, özel yasayla özerk tüzel kişiliğe sahip Türkiye Radyo Televizyon Kurumu’nun çatısı altında toplandı.
5. 31 Ocak 1968: Televizyon. Ankara’da Mithatpaşa’daki stüdyodan ilk deneme yayını yapıldı; haftada üç gün, üçer saat. İzmir’de 1970, İstanbul’da 1971’de televizyon başladı; 1974’te yayınlar haftanın her günü yapılır oldu.

Kıyas: BBC 1936’da televizyon hizmeti başlatmıştı; Türkiye’de deneme yayını 1968’de. Otuz iki yıllık bu fark, “yeni araç” dediğimiz şeyin bir yerde eski, başka bir yerde yeni olabileceğini hatırlatır.

Kart

Sınavda böyle sorulur: ilkler, tarih çiftleri ve kolay tuzaklar

Bu tür bir konuda sınav soruları genellikle üç kalıba düşer: (1) “hangisi ilktir?”, (2) “şu olay şu yıldadır”, (3) “aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?”. Şu tuzaklara dikkat:

• Gutenberg mi, Doğu Asya mı? Tarihi belli en eski basılı kitap: Elmas Sutra (868). Hareketli metal harf: Jikji (1377). Avrupa’da 42 satırlık İncil: 1454–55. “Matbaa Gutenberg’le başladı” yanlış kalıptır.
• Yıl çiftleri. Carolus’un basılı gazetesi 1605; Oxford Gazette 1665. The Sun 1833, telgraf 1844. Havas 1835, Reuters’in Londra bürosu 1851. Daguerreotipi 1839, ilk yarı ton fotoğraf 1880. Lumière gösterimi 1895, KDKA 1920.
• Türkiye. Müteferrika’ya izin 1727, ilk kitap (Vankulu Lügati) 1729. Takvim-i Vekayi 1831 (devlet), Ceride-i Havadis 1840 (İngiliz sahipli), Tercüman-ı Ahval 1860 (devlet desteği olmadan özel), Tasvir-i Efkâr 1862. Anadolu Ajansı 6 Nisan 1920; İstanbul Radyosu 1927; TRT 1964; televizyon deneme yayını 1968.
• Kaynaklarda farklı adlar. Akademik metinlerde “kitle iletişim araçları” ile kısaca “medya” çoğu zaman aynı şeyi anlatır (“medya (kitle iletişim araçları)” diye yan yana yazıldığı da olur); “haber ajansı” kısaca “ajans” diye geçer. “Penny press” için yerleşmiş bir Türkçe karşılık doğrulayamadık; yalnızca açıklamayla (bir kuruşluk gazete) kullanmanı öneririz.
• En sık düşülen tuzaklar. Ters piramidi telgrafa bağlamak; 1858 kablosunu kalıcı sanmak; Osmanlı’nın “yasak koyduğunu” yazmak; BBC’yi “dünyanın ilk televizyonu” diye yazıp tanımı unutmak.

Özet

Özet kartı

• Kitle iletişim tarihi, makinelerin değil, üretim, menzil, hız ve denetim cevaplarının kayma tarihidir. Makine kaymayı mümkün kılar, belirlemez.
• Basım fikri yalnızca Avrupa’da denenmedi: Elmas Sutra (868), Bi Sheng’in kil harfleri (1040’lar), Jikji (1377), Mainz İncili (1454–55). Gutenberg hakkında elimizdeki en sağlam belge bir dava belgesidir (6 Kasım 1455).
• Gazete bir sıkışmanın ürünüdür: Carolus el yazısı bülten yerine 1605’te basılı haber sayfasına geçti. Penny press (1833) haberi bir ticaret ürününe çevirdi.
• Telgraf (1844), ajanslar (Havas 1835, Reuters 1851) ve kablo (1866), haberi mekândan kopardı. 1858 kablosu birkaç haftada bozuldu.
• Fotoğraf (1839), yarı ton (1880) ve sinema (1895) görüntüyü çoğalttı; radyo (1920) ve televizyon (1936) aynı anda evde dinlemeyi getirdi. “İlk” dediğin her şeye bir tanım ekle.
• Kanıtlar: matbaası olan şehirler daha hızlı büyüdü ve daha Protestandı; TV seçime katılımı düşürdü. Ama ters piramit hikâyesi gibi güzel teknoloji açıklamaları kanıtla sınanmadığında yanılabilir.
• Türkiye: Müteferrika 1727–1729; “yasak” iddiası kaynak göstermeyen bir söylentidir. Takvim-i Vekayi (1831) → Tercüman-ı Ahval (1860) → Anadolu Ajansı (1920) → İstanbul Radyosu (1927) → TRT (1964) → televizyon (1968).
• Bugün eski araçlar ölmedi, katman katman birikti: ABD’de 2025’te yetişkinlerin yüzde 64’ü televizyondan, yüzde 25’i basılı yayından hâlâ haber alıyor.