Kişi
İbrahim Müteferrika
Erdelli kökenli Osmanlı devlet görevlisi; 1727’de padişah izniyle Müslüman bir basımevi kurdu, ilk kitabı 1729’da çıktı.
Hayat öyküsü
İbrahim Müteferrika, Osmanlı’da padişah izniyle kurulan ilk Türkçe matbaanın sahibi olarak bilinir . Erdel’deki Kolozsvár’da (bugünkü Cluj) doğdu; doğum yılı kaynaklarda 1670–1674 arasında gösterilir. Unitaryen Hıristiyanlıktan Müslümanlığa geçti ve Osmanlı hizmetinde 1716’da müteferrika (padişaha yakın bir saray görevlisi) oldu; adı da bu unvandan gelir .
1726’da basımın yararlarını anlatan Vesîletü’t-tıbâa adlı bir risale yazdı. Basım fikrini önce sadrazama ve şeyhülislama götürdü; Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi’nin fetvası ve III. Ahmed’in fermanıyla 1727’de izin çıktı. İzin, dinî konuları dışarıda tutuyordu; risaledeki isteğin kendisi de sözlük, tarih, tıp, astronomi, coğrafya gibi alanlarla sınırlıydı . İlk kitabı 1729’da çıkan Vankulu Lügati’ydi; ferman ve fetva, kitabın başına basıldı .
Kaynaklara göre yaklaşık on yedi eser basıldı (16–17 eser ve 22–23 cilt arasında rakamlar değişir) . 1740’ların ortasında öldü; ölüm yılı kaynaklarda 1745 ile 1747 arasında değişir. Bu ders, onu “Osmanlı basımı geç kaldı mı?” tartışmasının simge isimlerinden biri olarak ele alır; ama Yahudi ve Hıristiyan tebaanın matbaalarının daha önce imparatorlukta çalıştığını da unutmaz .
Bu derste
Kitle İletişim Araçlarının Tarihi dersinin Türkiye bölümünde matbaa kartlarının kahramanıdır.