Kavram
rasyonelleşme
rationalization
Weber’de dünyanın giderek hesaplanabilir ve öngörülebilir kılınması; büyüsü bozulma ve “çelik kabuk” (demir kafes) imgesiyle birlikte anılır.
Weber’in rasyonelleşme tezi, ilkece her şeyi hesapla çözebileceğimiz düşüncesinin ve dünyanın dinî ve metafizik açıklamalardan arınmasının (“büyüsü bozulma”) tarihsel sürecini anlatır. SEP yazarına göre bu tez, Weber’in en tanınan iki katkısından biridir.
Weber rasyonelleşmeyi tek yönlü bir ilerleme olarak görmez. Hesaplanabilirlik ve öngörülebilirlik bireyin özgürlüğünü artırır; ama aynı güç insanı bürokratik makinenin dişlisine indirgeyebilir. Protestan Ahlakı’nın sonundaki stahlhartes Gehäuse imgesi (“çelik gibi sert kabuk”; Parsons’ın İngilizce çevirisinde “iron cage”) bu ikinci yüzü anlatır. Aynı bakışı Simmel’in büyükşehir denemesinde de görürsün: saatlere bağlı, hesaba dayalı kent yaşamı.
Medya akışlarına ve algoritmalara bu kavramla bakmak bizim yorumumuzdur; Weber bunları yazmadı.
Örnek
Berlin’deki bütün saatler bir saat şaşarsa kentin ekonomik yaşamı altüst olurdu (Simmel, 1903).